گفتار خداوند كه مى فرمايد : « اللّهُ وَلِى الَّذِينَ آمَنُواْ يخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُرِ » « 1 » كه مراد از ظلمات در آن ، ظلمات جهل است كه به سوى نور علم و ايمان حركت مىكند و يا مراد ، نور عدمى يا عدم مضاف است كه به سوى نور وجود حركت مىكند . دوم اينكه نور گفته مىشود و مراد از آن ، نور حسى و محسوس است مثل ظلمات شب و نور روز كه در اين دعا به همين معنا آمده است . و اينكه شب بر روز در اينجا و در آيات قرآن مقدم شده ، اشاره به اين دارد كه خلقت ظلمت قبل از نور بوده و نور وجود است كه بر عدم تابيده شده است و نه بر عكس و به واسطه آنچه كه قبلًا ذكر گرديد مبنى بر اينكه حقيقت محمديه ( ص ) مقدم بر همه اينها است ، روشن مىشود كه همگى اينها از شئون رفيع و آثار بديع پيامبر ( ص ) مى باشند . و تعبير به « سكناً » بهتر از « مسكناً » است كه در بعضى نسخه ها آمده است ؛ چرا كه در قرآن نيز آمده : « وَجَعَلَ اللَّيلَ سَكَناً » « 2 » كه انسانها شب ها از رنج معاش روزانه به آرامش مىرسند و بندگان خاص خدا « جل جلاله العظيم » در شب است كه با نماز شب در كنار پروردگار كريمشان آرام مى گيرند . پس شب براى اهل آن وسيله راحتى و آسايش از رنجى است كه از اختلاط و معاشرت با مردم حاصل مىشود . پس همانطور كه گفته شد در اين دعا ، شب بر روز مقدم گشته همانطور كه بارها در قرآن نيز به همين صورت آمده است مگر اين كه از ائمه طاهرين روايت شده است كه از امام رضا ( ع ) سئوال مىشود آيا شب بر روز مقدم است يا روز بر شب ؟ پس امام به دو روش بدان پاسخ فرمود : روش حساب و روش كتاب و با اين آيه « هو الذى يولج الليل فى النهار » « 3 » استدلال فرمود . پس ترتيب بين شب و روز در اين دعا كه ذكر شب را بر روز مقدم داشته ، مد نظر نبوده همانطور كه در آيات وارد شده است . بدان كه خورشيد و ماه ، دو نشانه از نشانه هاى خداست و همچنين همه ستارگان و كواكب ، از آيات الهى به شمار مى آيد مگر اينكه چون خورشيد ، منشأ نور هر شىء نورانى است ، سلطان همه آنها است و همه اشياء به واسطه نور آن ، نورانى اند و از روشنائى آن ، روشنى مى گيرند و اين همان معناى سلطان است . و گفته شده است كه عاقل ترين بت پرستان ، آفتاب پرستان بوده اند ؛ چرا كه آن بزرگ است و منشاء انوار به حساب مى آيد و هر آتشى نيز از آن پديد مى آيد و بعد از خورشيد ، ماه است كه سلطان شب بوده و قائم مقام آن مىشود و جهان را روشن مىكند و خورشيد و ماه ، دو سلطان شب و روز هستند . و اين وجه

--> ( 1 ) - بقره ، 257 . ( 2 ) - انعام ، 96 . ( 3 ) - مرحوم سيد على آقا قاضى طباطبائى اين آيه را در شرح خود آورده كه در قرآن يافت نشد و مترجمين به جاى آن آيه « هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ اللَّيلَ لِتَسْكُنُواْ فِيهِ » ( يونس ، 67 ) را آورده اند و جستجوئى كه از اين مضمون به عمل آمد آيات ذيل بود : « ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يولِجُ اللَّيلَ فِى النَّهَارِ وَيولِجُ النَّهَارَ فِى اللَّيلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ » ( حج ، 61 ) « أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يولِجُ اللَّيلَ فِى النَّهَارِ وَيولِجُ النَّهَارَ فِى اللَّيلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يجْرِى إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ » ( لقمان 29 ) « يولِجُ اللَّيلَ فِى النَّهَارِ وَيولِجُ النَّهَارَ فِى اللَّيلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يجْرِى لِأَجَلٍ مُّسَمًّى . . . » ( فاطر ، 13 ) « يولِجُ اللَّيلَ فِى النَّهَارِ وَيولِجُ النَّهَارَ فِى اللَّيلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ » ( حديد ، 6 ) لذا احتمال مى رود سيد على آقا قاضى طباطبائى ( ره ) نقل به مضمون كرده است .