به ريا و رهبرى سرّ را به اخلاص مىسپارند ، به خلاف ره‌پويان سلوك عاشقانه كه بر سنت عشق تأكيد دارند ، رهبرى نفس را به عشوه‌ى فريباى دنيا و رهبرى سرّ را به عشق پاك الهى مىسپارند ، در مقابل آن سلوك سائلانه كه بر سنت دعا تكيه دارند ، رهبرى نفس به تكبر و رهبرى وادى سرّ به دعا مىسپارند . ازجمله مشرب‌هاى سلوكى در گستره‌ى عرفان عملى سلوك عارفانه است كه بر سنت معرفت تكيه دارد و اين سنت از مفاد اين حديث معروف نبوى استخراج گشته كه « من عرف نفسه فقد عرف ربه » « 1 » عنى هر كه به معرفت نفس دست يافت ، به معرفت ربّ دست مىيابد . چنان چه ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى مىگويد : برادر من ! اگر همت دارى كه از اهل معرفت شوى و انسان بشوى ، بشر روحانى باشى ، سهيم و شريك ملائكه باشى و رفيق انبياء و اولياء بوده باشى ، كمر همت به ميان زده از راه شريعت بيا يك مقدار از صفات حيوانات را از خود دور كن و متخلق به اخلاق روحانيين باش ؛ راضى به مقامات حيوانات و قانع به مرتبه‌ى جمادات نشو ! حركتى از اين آب و گل به سوى وطن اصلى خود كه از عوالم عليين و محل مقربين است ، بكن تا بالكشف و العيان به اين حقيقت اين امر بزرگ نائل باشى و راه وصول به اين كرامت عظمى معرفت نفس است ، همت بكن بلكه نفس خود را بشناسى كه شناختن او را شناختن خداوند جلّ جلاله است ، چنان كه در روايت است كه « من عرف نفسه فقد عرف ربه » . « 2 » با توجه به اين ، مقصود از معرفت در اين مشرب ، معرفت نفس و معرفت توحيدى است ، كه البته معرفت نفس طريقيت و معرفت رب موضوعيت دارد ؛ چنان كه ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى در رساله‌ى لقاء الله از زبان نبى اكرم صلى الله عليه و آله روايتى نقل مىكند كه وقتى از حضرت پرسيدند : كيف الطريق الى معرفه الربّ ؟ ! فرمود : معرفه النفس . « 3 » اگر بخواهيم به اجمال مشرب معرفت را از نگاه تاريخ پيدايش و پويش پى بگيريم ، نقطه‌ى آغاز آن را بايد با ظهور عرفان محيىالدينى بدانيم كه طرح موسع آن توسط عرفاى بزرگى چون صدرالدين قونوى و عبدالرزاق كاشانى ريخته و نضج يافته كه حركت آن با ظهور ملاصدراى شيرازى اشتداد يافت و با زيرساخت‌هاى عقلى - فلسفى مستحكم شد و از سوى حكماى عرفانى مشرب مجتهد پى گرفته شد و پويا گشت ، بزرگانى چون آقا محمد بيد آبادى ، سيد على شوشترى ، ملا حسينقلى همدانى ، ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى ، سيد احمد كربلايى ، آقا سيد على قاضى ، علامه محمد حسين طباطبايى و علامه حسن زاده‌ى آملى ، كه بررسى

--> ( 1 ) - قال رسول‌الله : « من عرف نفسه فقد عرف ربّه » ، محمدباقر مجلسى ، بحارالانوار ، ج 58 ، ص 90 . ( 2 ) - ميزرا جوادآقا ملكى تبريزى ، رساله‌ى لقاءالله ، ص 30 و 31 . ( 3 ) - ميرزا جوادآقا ملكى تبريزى ، رساله‌ى لقاءالله ، ص 31 .