مفهوم ولايت شكل مىگيرد كه درجه و مرتبه‌اى از مسئله امامت يا ولايت معنوى انسان كامل است كه نمود و جلوه تام ولايت مطلقه الهيه مىباشد و اين اوج مفهوم امامت است . مسئله ولايت معنوى انسان كامل به تعبيرى مسئله حجت زمان است . عرفا و متصوفه بر اين مطلب اصرار دارند كه در هر دوره‌اى يك انسان كامل كه حامل معنويت كلى انسانيت است وجود دارد . هيچ نبوده و نخواهد بود كه زمين از يك انسان كامل خالى باشد كه حجت خداست بر ديگران . براى آن انسان كامل مقامات و درجات زيادى قائلند . در متون شيعه و زيارت‌ها آمده است كه امام داراى چنين روح كلى است . اهل عرفان برآنند كه در هر دوره‌اى بايد يك قطب ، يا انسان كامل وجود داشته باشد و شيعه بر آن است كه در هر دوره‌اى يك امام و حجت وجود دارد كه « انسان كامل » است . بايد توجه داشت كه « انسان كامل » به معناى « امام و ولى » بالاتر و والاتر از « انسان كامل » عرفان و قطب و ولى در عرفان و تصوف است . از اين رو نبايد بين « قطب » به عنوان امام و ولى معصوم با « انسان كامل » مصطلح در عرفان به خصوص عرفان صوفيان انطباق مطلق برقرار كرد ؛ بلكه بايد به معنا و مصداق و مختصات آن توجه كامل داشت . اطلاق « قطب » به برخى رهبران فاقد حكمت ، فقاهت و شريعت و حتى سلوك باطنى گروهى از متصوفه ظلم فاحش به « انسان كامل » ، امام و ولى و حتى عارفان حقيقى است . از سوى ديگر برخى جريان‌هاى عرفانى - صوفيانه مسئله « امامت و ولايت » را به معناى استمرار « مقام نبوت » و واسطه فيض در نظام خلقت و شريعت و حجت‌هاى كامل الهى باور ندارند و به يقين « تصوف منهاى ولايت » با عرفان و تصوف اصيل و ولايت‌محور در تضاد و تعارض علمى و عملى است و آن‌ها را بايد از هم باز شناخت تا جريان اصلى عرفان گم نشود و معيارهاى معرفتى - رفتارى و محكمات براى تأويل متشابهات در حوزه عرفان و تصوف مهجور و مغفول واقع نشود . از محكمات عرفان ناب كه تمام مسائل ديگر در نسبت با آن سنجيده مىشود ، عنصر « امامت و ولايت » است . امامت و ولايت در انديشه شيعى در برگيرنده عنصر مرجعيت دينى و زعامت و رهبرى سياسى و اجتماعى نيز هست . صحيفه سجاديه پس از قرآن و نهج‌البلاغه يكى از آثار تأثيرگذار در فرهنگ شيعى است ، كتابى كه از روزنه دعا ، معارف دين را باز شناسانده و جامعه شيعه را هم‌زمان با خدا و عقايد دينى و چگونگى ارتباط با خداوند آشنا ساخته است . در اين صحيفه كامله ، جنبه اخلاقى و عرفانى بسيار پررنگ است و عرفان ناب در دعاهاى صحيفه سجاديه موج مىزند .