مذهب شمرد ؛ بلكه عرفان ، راهى است از راه‌هاى پرستش - پرستش نه از راه بيم يا اميد - و راهى است براى درك حقايق اديان در برابر راه ظواهر دينى و راه تفكّر عقلى . هر يك از مذاهب خداپرستى ، حتّى وَثَنيت ، پيروانى دارد كه از اين راه سلوك مىكنند ؛ وثنيت و كليميت و مسيحيت و مجوسيت و اسلام ، عارف دارند . « 1 » . . . در مورد اهتمام ويژه‌ى مرحوم قاضى به اين مسئله ، تنها به نقل عباراتى از فرزند ايشان دكتر سيّد محمّدعلى قاضى در اين رابطه ، بسنده ميكنيم : خيلى از اوقاتشان را مشغول ذكر و عبادت بودند و من يادم هست هميشه ميگفتند : لا هو إلّا هو ، و ما صدايشان را از اتاقشان ميشنيديم . . . « 2 » همچنين وى در رابطه با برخى از مصاديق مهم عبادات ظاهرى ، توصيههاى ويژهاى دارند كه از زبان شاگردانش نقل گرديده و نشان از اهمّيت التزام به آنها براى سالكان دارد و مهمترين آنها نماز شب مىباشد كه مرحوم قاضى ، سفارش بسيارى به آن مىنمودند . به عنوان نمونه نقل شده كه او چنين فرموده است : امّا نماز شب ، پس هيچ چاره و گريزى براى مؤمنين از آن نيست و تعجّب از كسى است كه مىخواهد به كمالْ دست يابد ، در حالى كه براى نماز شب ، قيام نمىكند ما نشنيديم كه احدى بتواند به آن مقامات دست يابد مگر به وسيله نماز شب « 3 » . 4 . ولايت‌مدارى بازخوانى مجدّد تاريخ عرفان و تصوّف در مكتب اسلام و تأمّلى در سير زندگانى و شرح احوال و عملكرد و انديشه‌هاى هر كدام از مدّعيان اين عرصه ، در نگاه نخست ، به ما اين امكان را مىدهد كه به يك تقسيم‌بندى سه‌گانه در اين زمينه برسيم . به اين نحو كه : درست از عصر حيات رسول گرامى اسلام صلىالله‌عليه‌وآله همه كسانى كه به نوعى مدّعى سلوكِ إلى اللّه و عرفان و مقامات معنوى بوده و هستند ، معمولًا از يكى از سه قسم زير هستند : دسته‌ى اوّل كسانى بوده‌اند كه هميشه و در هر زمانى - چه در زمان حضور معصومان عليهم‌السلام و چه در زمان غيبت - به نوعى سعى داشته‌اند تا در مقابل معصومان دين عليهم‌السلام خودى نشان داده و به همان خاطر ، خود را بالاتر از ساير مؤمنان معرّفى نمايند . اين‌گونه افراد ، معمولًا نگاهى تحقيرآميز نسبت به مسائل و احكام ظاهرى دين داشته و به همان خاطر ، معمولًا در مراحلى از زندگى خود ، بدعت‌هايى از خود در مقام عمل و سخن ، بر جاى گذاشته‌اند . گاهى برخى از اين افراد كه در زمان يكى از معصومين عليهم‌السلام بوده‌اند ، به جهت كسب معروفيت و آوازه‌ى بيشتر ، با امام زمان خود ، وارد منازعه شده و سعى در

--> ( 1 ) - شيعه در اسلام ، ص 104 . ( 2 ) - اقليم وجود ، ص 34 . ( 3 ) - درياى عرفان ، ص 56 .