و ذكر نسبت به نماز يا شطر است يا شرط ، زيرا ذكر به چند نوع تقسيم شده است : ذكر زبانى ، ذكر قلبى و ذكر كامل ، كه زبانى و قلبى با هم توأم باشد . بنابر اوّل شطر است ، چون اكثر اجزاء نماز ذكر است ؛ و بنا بر دومى شرط صحّت است فى الجملة به واسطه‌ى نيت و تداوم آن ؛ و بنابر سومى شرط قبول است كه به معناى حضور قلب در تمام اذكار نماز باشد ، و روايت « لاصلاة إلّا بحضور القلب » « 1 » مؤيد آن است ؛ يعنى نماز نيست مگر با حضور قلب ، كه علما روايت را بر نفى كمال حمل كرده‌اند نه نفى ماهيت . به عبارت ديگر نمازى كامل مىباشد كه همراه با حضور قلب باشد . حقيقت ذكر توجّه قلبى به مبدء است كه مستلزم غرق در اقيانوس عظمت حضرت حق و موجب حصول خوف و خشيت الهى و اطاعت اوامر و ترك نواهى گردد . امام صادق ( ع ) به ابوعبيده خزاعى فرمودند : مىخواهى تو را خبر دهم به سخت‌ترين وظائفى كه خداوند بر بندگان واجب كرده است ؟ گفت : بله . آن گاه حضرت فرمود : از جمله‌ى آن تكاليف سخت ، اوّل : انصاف دادن به مردم نسبت به خودت مىباشد ؛ يعنى اگر چه به ضرر خودت باشد انصاف را از دست ندهى . دوّم : مواسات و برابرى با برادر مسلمان در مال و ثروت تو ، كه به هيچ وجه از او مضايقه نداشته باشى . سوّم : خدا را بسيار ياد كردن . . . .

--> ( 1 ) . اربعين شيخ بهائى ، حديث 37 .