عالم پهناور و جو لايتناهى را درك كند . و از اين رو ، پيامبر گرامى هر شب پس از اين كه ابتدا مىخوابيد ، دو بار ، سه بار و يا بيشتر از خواب بيدار مىشد و به آسمان‌ها مىنگريست و آيه‌هايى از قرآن را مىخواند : « رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ » ؛ « 1 » پروردگارا ، اينها را بيهوده نيافريده‌اى . منزهى تو ! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ در امان بدار . اى صاحب اين جهان پهناور ، اين جهان را به باطل نيافريدى . از ناحيه ديدن اين‌ها علومى در فكر انسان توليد مىشود ؛ از ناحيه ديدن زمين ، درياها ، صحراها ، حيوانات ، تابستان و زمستان و اوضاع مختلف جهان . هر يك از اين‌ها استادى است براى انسان ؛ درسى مىآموزد ؛ تجربه در دل انسان ايجاد مىشود و سپس انسان به تحقيق در اطراف آنچه كه مىخواند ، از راه قوه باصره ، مىرسد به اين كه تحقيقاتش را انجام بدهد . اين مبصرات عالم يكى از مهم‌ترين استادهاست كه به انسان درس‌هايى آموخته است . عرب‌ها در صحراى حجاز گاهى شترها را مىآوردند . و شترها را در صحرايى در دامنه كوهى به چرا وامىداشتند و رها مىكردند كه بچرند و خودشان در يك طرف مىنشستند . براى آنها منظره جالبى پيش مىآمد ؛ زمين پهناور ، شترها روى زمين مشغول چريدن ، آسمان عظيم ، و كوه‌ها در طرف يمين و يسارشان حظى مىكردند . همان جا آيات قرآنى اشاره به وضعشان مىكند : « أَ فَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ * وَ إِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ * وَ إِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ * وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ » ؛ « 2 » اى انسان‌ها ، اين شترها - كه حيوانات ساده‌اى هستند - در اين‌ها دقت كنيد كه چگونه ما اين‌ها را خلق كرديم و در آن آسمانى كه هر چه بيشتر فكر كنيد ، فكرتان بر شما بر مىگردد . و در اين كوه‌ها و در اين زمين و بساط كه براى شما آماده شده ، چرا در اين‌ها دقت نمىكنيد .

--> ( 1 ) سورهء آل‌عمران ، آيهء 191 . ( 2 ) سورهء غاشيه ، آيهء 17 - 20 .