سؤال معناى اين جمله « وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعًا » « 1 » چيست ؟ جواب : خرور : سقوط ؛ ذقن : چانه ، يعنى : وسط دو تا فكّ ، و توضيح اين كه اگر مثلًا شخص نشسته‌اى به سجود رود در ابتداى خم شدن ، ذقن او به زمين نزديك‌تر است ، ولى وقت رسيدن به سجده ، ذقن او دور تر از ساير اعضاى صورت است و نزديك‌ترين اعضا در آن حال ، پيشانى و بينى است و ظاهر آيه اين است كه آنها به چانه سجده مىكنند ، در حالى كه اين عمل بسيار سخت است و از كسى صادر نمىشود ؛ چه رسد به اين كه طبق ظاهر آيه پيوسته باشد . پس بى ترديد بايد گفت كه جمله به نحو كنايه است و مراد از خرور ، غايت خضوع است كه آنها در ضمن سجده و نهادن پيشانى به خاك انجام مىدهند و معنا اين است كه آنان پيوسته غايت خضوع را ( به وسيلهء سجده يا مطلقا ) در برابر حق بجا مىآورند . سؤال در معناى جملهء « وَءَاتَلكُم مّن كُلّ مَا سَأَلْتُمُوهُ » « 2 » ابهام است ؛ زيرا ظاهر جمله اين است كه خداوند ، همهء آنچه را از او خواستيد به شما داده است ، در صورتى كه بشر به همهء آنچه مىخواسته نرسيده و نمىرسد . جواب : يكى از بهترين توجيه آيهء شريفه اين است كه سؤال و درخواست دو قِسم است : لفظى و انشائى ، تكوينى و اقتضائى . قسم اوّل ، عبارت است از آنچه بشر اراده كند و به وسيلهء لفظ و كتابت و اشاره‌اى از خداوند بطلبد و دوم عبارت است از خود نيازها و اقتضائات جسمى و روانى بشر ، نظير احتياج ريه به هوا و معده به غذا و قوّهء سامعه به أصوات و شَهَويه به همسر ، كه گويى اينها به زبان حال مقتضا را مىطلبند و همچنين اقتضاى روح انسانى نسبت به تربيت معنوى و دين و شريعت به وسيلهء

--> ( 1 ) . سورهء اسراء ، آيهء 109 . ( 2 ) . سورهء ابراهيم ، آيهء 34 .