[ است ] » ؛ « 1 » چه آن كه رحمان را نبايد به غير خدا اطلاق كرد ، لكن مراد از آن ، رحمت عمومىِ خدا در دنيا است كه شامل حال مؤمن وكافر است ، نظير نعمت وجود وحفظ وجود وهمهء نعمت‌هاى مادّى ومعنوي . ورحيم ، اسمى است عام كه بر غير خدا نيز اطلاق مىشود ؛ ومعنايش توفيقات خاصّ خدا بر مؤمنين وآمرزش گناهان وپاداش بىپايانِ آخرت [ است ] . وبدين سبب ، عيسى فرموده : « رحمان رحمان دنيا ورحيم رحيم آخرت است » . « 2 » [ تفسير آيهء 2 ] الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ . ستايش وتعريف ، تنها از آنِ خداوند ؛ واشياى ديگر ، در برابر أو هيچ است . وهمهء ستايش‌ها از هر موجود زيبايى ، در واقع ، ستايش از أو است ؛ زيرا همهء زيبايىها را أو عطا كرده [ است ] . وستايش به سزا آن است كه أو مىكند وستايش ديگران بىارزش است . و « اللَّه » در أصل « الاه » بوده ، مشتق از « الَهَ » به معناى « عَبَدَ » يا « وَلَهَ » به معناى « تَحَيَّرَ » ؛ وپس از دخول الف ولامِ عهد ، معنايش آن موجودى [ است ] كه معبود است وعقل وخِرد در درك حقيقتش ، واله ومتحيّر است ؛ ومجموع كلمه ، پس از ادغام ، عَلَم واسم خاصّ خداوند شده ؛ وظاهراً قبل از اسلام ونزول قرآن نيز چنين بوده ؛ وچون لازمِ آن وجود أقدس ، اتّصاف به همهء صفات كمال است ، اين نام مقدّس را به معناى معبودِ واجب الوجودِ جامع همهء صفات جلال وجمال ، معناى مىكنند . بحث حديثي امام صادق عليه السلام فرمود : « خداوند ، هر نعمتي را - از بزرگ وكوچك - بر بنده‌اى عطا كرد وأو گفت : الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ بىترديد ، شكر آن نعمت را ادا نمود » . « 3 » وآن حضرت ، وعده داد كه : « اگر گم شده‌ام پيدا شود ، خدا را به اندازهء حقّ

--> ( 1 ) . المصباح كفعمى ، ص 318 ؛ تفسير مجمع البيان ، ج 1 ، ص 54 . ( 2 ) . تفسير مجمع البيان ، ج 1 ، ص 54 . ( 3 ) . الكافي ، ج 2 ، ص 96 ، ح 14 ؛ بحار الأنوار ، ج 71 ، ص 32 ، ح 9 .