2 - در روايت ديگر آن حضرت فرمود : قلب سليم قلبى است كه سالم باشد از محبت دنيا . « 1 » 3 - نزد بعضى مراد قلبى است كه سالم باشد از فساد و معاصى . و تخصيص قلب به سلامت ، به جهت آن است كه هر گاه قلب سالم ماند جوارح از فساد سالم باشد ؛ زيرا فساد جوارح نباشد مگر از قصد و عزم قلب به فساد و معصيت . 4 - سعيد بن مسيِّب گفته : مراد از قلب سليم ، دل مؤمن است كه صحيح و سالم باشد از نفاق ، به خلاف منافق كه دل او مريض است به نفاق . « 2 » و اين كه گفته‌اند سلامتى قلب ، اخلاص در شهادت توحيد و رسالت است ، به همين معنى باشد . نكته : قوله « إلّا مَنْ أَتى اللَّهَ بِقَلبٍ سَليمٍ » استثناء است از آنچه مال و اولاد دال‌ّاند بر آن كه غنا و دارايى باشد ؛ يعنى آن روز غنا نفع ندهد مگر غنايى كه سلامت قلب بوده باشد ؛ زيرا غناى انسان در دين به سلامتى قلب او از كفر و معاصى است ، همچنان كه غناى او در دنيا به مال و اولاد است . يا استثناى منقطع است ؛ يعنى آن روز مال و اولاد نفع نرساند ، و لكن سلامتى قلب و قلب سليم ، نفع دهد . « 3 » [ فرجام گمراهان ] ( آيهء 90 و 91 ) ( وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ * وَ بُرّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ ) تفسير : و روزى كه بهشت به پرهيزكارانِ از شك و گناهان نزديك شود تا آن را ببينند و به مشاهدهء منازل عاليه خود مسرور شوند و آتش جهنّم براى گمراهان از حق ظاهر شود تا در آن نگرند و جاى خود را ببينند و غم و حسرت آنها افزايش يابد .

--> ( 1 ) . مجمع البيان ، ج 4 ، ص 194 . ( 2 ) . تفسير ابو الفتوح رازى ، ج 8 ، ص 347 ، چاپ كتاب‌فروشى اسلاميّه . ( 3 ) . تفسير منهج الصادقين ، ج 6 ، ص 458 .