ثُمَّ لَأَتِيَنَّهُم مِّن‌م بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمَانِهِمْ وَ عَن شَمَآئِلِهِمْ اين كلام ، توضيح نشستن بر سر راه است . يعنى : سپس از پيشِ رو و پشت سر و از جانب راست و چپشان به آنها حمله‌ور خواهم شد . ذكر چهار جهت كنايه است از اين‌كه از هر راهى بتواند حمله مىكند . و برخى گفته‌اند : هر يك از اطراف ، معناى خاص دارد . مراد از « پيش رو » مطامع و آرزوهاى جاه و مال در آينده است كه از راه تطميع به آنها انسان را به گناه مىاندازد . و مراد از « پشت سر » اولاد و احفادى است كه انسان پشت سر مىگذارد و از حلال و حرام براى آنها پيش‌بينى زندگى مىكند . و مراد از « دست راست » كارهاى نيك و سعادت‌آفرين است كه او را در آنها به افراط و تفريط مىكشاند . و مراد از « دست چپ » هواها و هوس‌ها و عيش‌هاى حرام در زندگى است كه انسان در آنها غور مىكند . وَ لَاتَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ يعنى : و بيشترين آنها را سپاسگزار نخواهى يافت . مراد از ضمير جمع « هُم » همهء افراد بشر و اولاد آدم است ، از نخستين فرد ساكنان دنيا تا آخرين آنها . و مراد از عنوان « شاكر » اگر مطيعان آنها باشند كه از خداوند تعالى در اصول و فروع شريعت در هر عصر و زمانى اطاعت كرده‌اند يعنى معصومان و عدول ملّت‌ها ، پس بىترديد آنها در اقلّيت و مقابلشان در اكثريت‌اند و سخن شيطان درست است . بلكه اگر مراد مؤمنان هر عصر در مقابل كفّار باشند باز كفّار در اكثريت‌اند و ادّعاى شيطان درست است ، چنان‌كه آيهء وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ [ سبأ ، 20 ] نيز شاهد آن است . و اين آيه مطابق است با آيهء وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ حجر ، 40 ] . و لكن ظاهراً اين آيات ناظر است به حال بشر از به دو خلقت تا زمان نزول اين آيات ، و يا تا زمان ظهور مهدى موعود و مصلح كلّ جهان عليه السلام نه تا آخر دنيا و قيام رستاخيز به گونه‌اى كه در قيامت نيز كفّار در اكثريت قاطع باشند ، و نتيجتاً هدف خدا از خلقت بشر در يك نسبت اندكى از آنها عملى گردد ، بلكه در روايات آمده كه همهء بشرها در روز قيامت صد و بيست صف را تشكيل مىدهند كه هشتاد صف آنها امّت پيامبر اسلام و بقيه همه اهل مذاهب ديگر و بدون مذهب‌ها هستند . و حلّ مسأله اين است كه پس از ظهور مهدى موعود عليه السلام به تدريج مسلمين زياد مىشوند و نسبت فوق منقلب و منعكس مىگردد و كفّار