و در باب اخذ اجرت بر واجبات مىفرمايد : إِنَّ وُجُوبَ الصِّناعاتِ لَيْسَ مَشْروُطاً بِبَذْلِ الْعِوَضِ لأَنَّهُ لإِقامةِ النِّظامِ الَّتى هِىَ مِنَ الْواجِباتِ الْمُطْلَقَةِ . « 1 » يعنى : واجب بودن صناعات ، مشروط به دادن عوض در مقابل آن نيست ؛ زيرا وجوب صناعت براى برپايى نظام است و - برپايى نظام - از واجبات مطلقه مىباشد . ظاهراً مقصود شيخ از وجوب صناعت ، وجوب عقلى است ؛ زيرا عقل به منظور برپا داشتن نظام ، صنعت‌ها را براى اشخاصى كه مىتوانند انجام دهند ، يا مىتوانند ياد بگيرند ، واجب مىداند . و مراد از نظام ، فقط ايجاد حكومت نيست بلكه منظم بودن زندگى بشر و رفع اختلال و هرج ومرج است . احتمال مىرود كه نظر مرحوم شيخ از وجوب صناعت ، وجوب شرعى باشد به دليل قاعده‌اى كلى كه از ادلّه متفرقه در ابواب مختلفه فقه استنباط و استفاده مىشود . در رياض مىفرمايد : . . . وَ اخْرَجَ بِالذّاتى ، التَوَصُّلى كَاكْثَرِ الصِّناعاتِ الْواجِبَةِ كِفايَةً تَوَصُّلًا الى ما هُوَ الْمَقْصوُدُ مِنَ الْامْرِ بِها وَ هُوَ انْتِظامُ امْرِ الْمَعاشِ وَالْمَعادِ . . . . « 2 » يعنى : با قيد ذاتى واجب توصّلى را از تعريف خارج مىكند مانند بسيارى از كارهاى واجب توصّلى كه به منظور دستيابى به اهداف خاصى - مانند نظم امور زندگى دنيوى و اخروى - به‌طور كفائى واجب اعلام شده است . كلام صاحب رياض ، معنى نظام را كه در كلمات فقها آمده ، روشن مىكند . غرض از ذكر كلمات فقهاء - رضوان اللَّه عليهم - اين است كه روشن شود ، فقهاى

--> ( 1 ) - مكاسب ، در مسأله اخذ اجرت بر واجبات . شهيد اول - رحمة اللَّه تعالى عليه - در كتاب لمعه ، شهيد ثانى - رحمة اللَّه تعالى عليه - در شرح آن در بيان كسب واجب فرموده‌اند : « و مطلق التّجارة الّتى يتّم بها نظام النّوع الإِنساني فانّ ذلك من الواجبات الكفائيّة » . و مطلق تجارتى كه به وسيله آن نظام نوع انسان برقرار مىشود از واجبات كفائى است . و در مفتاح الكرامه در كتاب متاجر ، ص 5 مىفرمايد : « . . . الواجب من التّجارة . . . ما به يتحقّق نظام النّوع » . تجارت واجب . . . آن است كه به وسيله آن نظام نوع انسان تحقّق پيدا مىكند . ( 2 ) - رياض : ج 1 ، كتاب تجارت . در جامع المقاصد ، ج 1 ، ص 202 ، در شرح قول علّامه - رحمة اللَّه عليه - « فَمِنْهُ واجبٌ » فرموده : « . . و ان يدرج فيه أيضاً مطلق التّجارة الّتي بها يتحقّق نظام النوع فَإِنَّ ذلك من الواجبات الكفائية » . مطلق تجارتى كه به وسيله آن نظام جامعه تحقق پيدا مىكند و واجب كفائى است در آن [ واجب ] مندرج است .