مىپردازد . بنا بر آنچه از رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - روايت شده است : « چيزى است در آتش شبيه خيار كه تلخى آن / 65 از صبر بيشتر است ، و گندناكى آن بيشتر از بوى بد مردار و از آتش سوزنده‌تر است كه خدا آن را ضريع نام داده است » . « 5 » آيا ضريع گياهى آتشين همچون زقّوم است ، يا عرق دوزخيان و ترشحات خارج شدهء از سوراخهاى بدن بدكاران همچون غسلين ، يا چيزى ديگر ، و اگر گياه است چگونه در آتش نمىسوزد ، و اگر عرق است چرا تبخير نمىشود ؟ جهان ديگر با جهان ما تفاوت دارد ، تنها الفاظ شبيه يكديگر است تا اندكى از آنچه را كه در آن عالم است بتوانيم ادراك كنيم ، و گرنه هر چيز در آن جا با آنچه در نزد ما است متفاوت است : آتش غير از آتش ما است ، و پوست ساكنان دوزخ جز پوست ايشان در دنيا ، و عقرب و مار و درخت زقوم جهنم همچون نظاير آنها در اين دنيا نيست كه اگر به آتش دوزخ عرضه شود ، در يك چشم به هم زدن مىسوزد ، همهء آنها براى آن جهان و به مقياس آن جهان آفريده شده ، چنان كه زمان در آن جا نيز با زمان دنيا متفاوت است . . . پس اگر كلمه‌اى از قرآن را در توضيح آخرت تفسير مىكنيم ، چيزى جز تفسير تقريبى نيست و نمىتوان گفت كه تفسير دقيق است . ضريع نيز چنين است ، و آن در دنيا - چنان كه گفته‌اند - : گياهى خاردار و چسبيدهء به زمين است ، كه مردم قريش آن را ، هنگامى كه تر و تازه است ، به نام شبرق مىنامند ، و چون خشك شود ضريع ، هيچ جنبنده و بهيمه‌اى به آن نزديك نمىشود ، و سمى كشنده است ، و پليدترين طعام است . و اين دو كلمه در بيت عربى زير آمده است : رعى الشبرق الرّيّان حتى إذا ذوى * و عاد ضريعا بان منه النحائص « 6 »

--> ( 5 ) - القرطبى ، ج 20 ، ص 30 . ( 6 ) - نحائص صفت شتران لاغرى است كه در چراگاه ، بد چريده‌اند - همان منبع ، ص 30 .