اندازه از روى شوق رنج كشيده بوده است ! شيخ بزرگ صاحب كتاب « جواهر الكلام » كه خدا او را براى تأليف يك دايرة المعارف فقهى مشتمل بر همهء بابهاى فقه با دلايل تفصيلى توفيق عنايت فرمود ، عملى را انجام داد كه بسيارى از فقهاى اسلام عزم آن را داشتند ولى به توفيقى دست نيافتند . او نيز اگر دشواريهايى را كه بر سر راهش قرار داشت با اراده‌اى آهنين از پيش پاى خود بر نمىداشت ، هرگز نمىتوانست به انجام دادن اين كار بزرگ توفيق حاصل كند . حتى گفته‌اند كه چون دختر جوانش از دنيا رفت و او را داغدار كرد ، به خود روا نداشت كه مقررى نويسندگى روزانهء خود را ترك كند ، و چون هيچ تغييرى در طرز تأليف و نوشتن صفحات مختلف كتاب مشاهده نمىشود ، تشخيص اين كه كدام يك از صفحات كتاب را در ايام مصيبت فرزندش نوشته بوده است ، ممكن نيست ! چنين بوده است زندگى فقهايى كه هر يك از آنان چندين برابر بيش از عمر زمانى خود زيسته و سپس به نزد پروردگار خويش به حالى بازگشته‌اند كه آنان از خدا و خدا از آنان راضى بوده است . آنان قدر هر ساعت و بلكه هر لحظهء از عمر خود را مىدانستند ، و آرام نداشتند تا آن كه عمل نيكى انجام دهند كه در روزى كه مال و فرزندان را سودى نيست براى آنان سودمند واقع شود و با قلب سليم پروردگار خويش را ملاقات كنند : در آن روز كه هر كس كفهء پسنديده ترازويش سنگين باشد زندگى مايهء خرسندى خواهد داشت ، و هر كس كه اين كفه‌اش سبك باشد ، جايگاهى در دوزخ خواهد داشت ! امروز كه به رفتار مسلمانان نگاه مىكنيم ، و مىبينيم كه چگونه قدر زمان و عمر را نمىدانند و فرصتهاى مساعد را از دست مىدهند ، و در لهو و لعب غوطه مىخورند ، و از خود مىپرسيم كه : چگونه ممكن است كه مسلمانان به روشها و برنامه‌هاى دينى خود باز گردند ، / 485 تا بتوانند بر مشكل عقب افتادگى و تبعيتى كه از بزرگترين دشواريها است پيروز شوند ؟ اين پرسش پيوسته مرا مشغول مىدارد ، و روش علماى پيشين خودمان را كه