افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ . « 17 » پس آيا چنان مىخواهد كه مؤمنان به ملت كفر باز گردند ؟ و چنان كه خداوند سبحانه و تعالى دربارهء اصحاب فردوس گفته : وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ . « 18 » ممكن است خواننده بپرسد : پس رابطهء ميان علم داشتن خدا به نهان و آشكار با اين استثنا چگونه است ؟ آن جا كه پروردگار ما مىگويد : « إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ ما يَخْفى - او آشكار و پنهان را مىداند . » جواب آن سؤال چنين است : مثل اين علاقه و رابطه را در آيهء سورهء اعراف در قصهء شعيب مىيابيم كه گفت : إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً ، چه آن كس كه مشيت و قدرت داشتن بر ايجاد استثنا به دست او است ، دانايى است كه فراموش نمىكند ، و او پيامبر را از فراموشى ، به حكمت بالغهء خود ، محفوظ مىدارد . شايد اين كلمه متصل به « سنقرئك » باشد ، كه او هر كه را بخواهد خواننده مىكند ، بدان جهت كه از آشكار و نهان آگاه است . / 43 مفسران دربارهء اين كلمه به تفصيل سخن گفته‌اند ، و يكى از ايشان به جاهاى دور رفته و چنين گفته است : مقصود از « ما شاء اللَّه نسيانه - آنچه خدا فراموشى آن را بخواهد » ، آن قسمت از نصّ كتاب است كه نسخ شده باشد . ولى آيه بر اين دلالت ندارد ، و به صورت تاريخى به اثبات نرسيده است كه در قرآن آيه‌اى منسوخ ( به اين معنى ) بوده باشد ، و حتى سياق آيات قرآن و اين آيه خود آن را به تمامى نفى مىكند . چگونه ؟ نخست : خداوند متعال كتاب خود را به عنوان كتاب بزرگ توصيف مىكند ، و اين كه راهنماى جهانيان و نور مبين و كتاب آخرين رسالت الاهى براى

--> ( 17 ) - اعراف / 88 و 89 . ( 18 ) - هود / 108 .