بسيار عظيم است كه فهم انسان از دريافت دامنهء هولناكى آن ناتوان است . « مَا الْقارِعَةُ - چه كوبنده‌اى ! » [ 3 ] هر اندازه بزرگ باشد ، بر ما است كه خود را به فهم آن نزديك كنيم ، چه از اين راه مىتوانيم در مقابل غفلت و نادانى و پريشانى موجود در نفسهاى خويش مقاومت نشان دهيم . « وَ ما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ - و تو چه دانى كه آن چه اندازه كوبنده است ؟ ! » / 303 نفس آدمى به انقلاب و گسيختگى و پريشانى ، در صورتى كه كوفتن آن با اندرزهاى آخرت نباشد ، و از اين راه از هول و هراسهاى آن كه كودكان را پير مىكند آگاه نشود ، متمايل است ، و به همين سبب آيات قرآن بسيار بيم دهنده و سخت تهديد كننده است ، تا مگر بر سر عقل بياييم ، يا گوش فرا داريم و عقل خويش را از خواب ژرف بيدار كنيم . [ 4 ] القابى كه با آنها امروز خود را فريب مىدهيم ، و نامهاى عريض و طويل و افتخارات و نياكان در آن روز از هم مىپاشد ، و دهها هزار از بليونها افراد بشر همچون پروانه‌هاى تابستانى پراكنده مىشوند و از شدت تراكم آنها را همچون ابرهاى متراكم بر يكديگر مشاهده مىكنيم ، يا همچون موج ملخهايى كه مانند غبارى انبوه به نظر مىرسد ، پس قيمت يك پشه در گروهى از پشگان يا يك ملخ در موج ملخ چه مىتواند باشد ؟ من و تو در ميان گروه فرزندان آدم كه به محشر حاضر مىشويم كه از زمان آدم تا قيام ساعت در جهان بوده‌اند ، چه ارزشى مىتوانيم داشته باشيم ؟ « يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ - در آن روز كه مردمان همچون پروانگان پراكنده‌اند . » گفته‌اند كه فراش هر پرنده‌اى است كه در آتش و چراغ مىافتد ، و به گفته‌اى ديگر هر پرندهء ناچيزى همچون پشه و مگس و ملخ چنين ناميده مىشود ، و از رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - روايت شده است كه گفت : « مثل من و مثل