و در حديثى ديگر چنين آمده است : از رسول - صلى اللَّه عليه و آله - روايت شده است : « مراقب وضو باشيد و بدانيد كه بهترين اعمال شما نماز خواندن است ، و از زمين محافظت كنيد كه آن مادر شما است ، و هيچ كس در آن نيست كه كار نيك يا بدى انجام دهد مگر اين كه زمين خبرگزار آن باشد » . « 4 » [ 5 ] شايد زمين از خبرهاى ديگرى نيز سخن بگويد ، اما اين كه چگونه سخن مىگويد ، و آيا / 279 به سخنى است كه در آن آفريده مىشود ، يا بر اثر انعكاس آثار اعمال انسان بر روى زمين است كه همچون بر نوارى صوتى يا تصويرى ضبط شده باشد ، يا اين كه آدمى به وسيله‌اى مجهز مىشود كه با آن اشاره‌هاى زمين را چنان مىفهمد كه گويى سخنى را شنيده و فهميده است ؟ مهم آن است كه به خواست خدا زمين سخن مىگويد . « بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها - به اين كه پروردگارت به آن وحى كرد . » [ 6 ] چنان به نظر مىرسد كه زمينى كه گفته‌ها و كرده‌هاى مردم ، از زمانى كه بر آن مىزيستند ، بر آن منعكس مىشود ، همچون دوباره سازى و نمايش آن به شكلى صورت مىگيرد كه در نوارهاى صوتى و تصويرى مشاهده مىكنيم ، و به همين سبب خداوند سبحانه و تعالى گفته است : « يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ - در آن روز مردمان به صورت گروه‌هاى متفاوت به راه مىافتند تا اعمال خود را ببينند . » ما از انعكاس پيدا كردن تموجات صوتى بر روى نوارها آگاهيم ، ولى از اين كه بر روى خاكى كه در پيرامون ما قرار گرفته است چگونه انعكاس پيدا مىكند ، هيچ آگاهى نداريم ، و شايد آدمى چندان در علم پيشرفت كند كه روزى به كشف حقيقت اين راز نيز موفق شود ، و آنچه بر عهدهء ما است اين است كه از هر چه بر ما احاطه دارد بر حذر باشيم ، و بدانيم كه افعال ما را ثبت و ضبط مىكند تا در روز قيامت آنها را با چشم خود ببينيم ، روزى بسيار هراس انگيز است كه در آن

--> ( 4 ) - تفسير نمونه به نقل از مجمع البيان ، ج 10 ، ص 526 .