است ، و دوم آنها : طرد شريكان خدا و در برابر آنها ايستادن و سركشى كردن در مقابل سلطهء ايشان ، و سوم : پاك كردن قلب از دوستى يا تمايل داشتن نسبت به آنها ، و پاك كردن فكر از رسوبهاى فرهنگ و پاكيزه ساختن رفتار / 265 از آداب و اخلاق آنها . و شايد اين درجهء حنيفى بودن باشد ، و خدا داناتر است ، و از ابعاد آن است ملتزم بودن به شرايع خدا : از بر پا داشتن نماز چنان كه بايد ، و خاضع بودن و پيوسته متعهد بودن به آن ، و نيز چنين است دادن زكات . « وَ يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكاةَ وَ ذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ - و نماز را بر پا دارند و زكات دهند كه دين پاينده و ارزشمند همين است . » گفتند : دين الكتب القيمة ، به دليل گفتهء سابق او : « فيها كتب قيّمة » . آرى ، آنها كتابى است كه هيچ كجى و پيچيدگى و تفاوت و اختلاف ندارد ، و هيچ تباين و جدايى از فطرت بشر يا حقايق آفرينش در آنها مشاهده نمىشود . [ 6 ] ميان پيروان دين واحد اختلاف روا نيست ، به همان گونه كه ممكن نيست دين حق و مذهب باطل با هم جمع شود ، بلكه ناگزير ميان حق و باطل تجسم پيدا مىكند و همين اساس يگانه شناختن خداى متعال است ، و هنگامى كه خلاف ميان آنها پيدا مىشود ، باطل غلبه پيدا مىكند و اهل حق شكست مىخورند ، و بدين گونه قرآن به ياد ما مىآورد كه كفار بدترين آفريدگان‌اند . « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ الْمُشْرِكِينَ فِي نارِ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ - كسانى از اهل كتاب كه كافر شدند ، و مشركان ، جاودانه در آتش دوزخ خواهند ماند ، و آنان بدترين آفريدگان‌اند . » بعضى از علماى دين نصاراى پيشين چنان مىپنداشتند كه اگر تعديلاتى در دين وارد كنند ، به دين خدا خدمت كرده‌اند ، و كلمات فلسفه را براى بيان مقاصد دين به كار مىبرند ، و حتى چنان شد كه از جدا شدنهاى شركى بعضى از مفاهيم را گرفتند و آنها را با حقايق وحى تركيب كردند ، و سپس به سازشكارى با قياصره و مترفان پرداختند و از دنيا دست كشيدند تا به آنان اجازه داده شود كه