چيز نمىتواند براى پروردگار ما جنبهء حتميت داشته باشد ، كه خود گفته است : يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ . « 14 » و در حديث به جا مانده از امام صادق - عليه السلام - آمده است كه گفت : « چون شب قدر فرارسد ، فرشتگان و روح و كاتبان به آسمان دنيا نزول مىكنند ، و آنچه را كه قضاى الاهى براى آن سال خواسته است مىنويسند ، پس اگر خدا بخواهد چيزى را پس و پيش كند يا از آن بكاهد ، به فرشته فرمان محو كردن آن را مىدهد ، و به جاى آن چيزى را كه خدا آن را اراده كرده است قرار مىدهد » ، گفتم : آيا همه چيز در نزد او و ثبت شدهء در كتابى است ؟ گفت : « آرى » . گفتم : پس چه چيز پس از آن خواهد بود ؟ گفت : « سبحان اللَّه ! و سپس خداى تبارك و تعالى هر چه را كه بخواهد ايجاد مىكند » . « 15 » بدين گونه كلمه خدا بالاترين كلمه باقى مىماند ، و مشيت او اجرا مىشود ، ولى تكيه كردن به بداء و از دست دادن فرصت شب قدر گونه‌اى از ساده دلى و بلكه از سفيهى و زيانكارى است . بينش دوم : خداوند به حكمت بالغه و داورى عادلانهء خود هر چه را كه شايسته است براى بندگان خود مقدر مىكند ، و به همين سبب قضا و تقدير او براى مؤمن نيكوكار متوسل به خدا همان چيزى نيست كه براى يك كافر بدكاره مقدر مىكند ، و بايد بدانى كه پروردگار تو نسبت به بندگان خود ستم روا نمىدارد . و بنا بر اين / 248 آدمى ، با آنچه در سال گذشته كرده است ، و با آنچه در شب قدر و در فرصت تقدير انجام مىدهد ، و با آنچه خدا از بدى اختيار او در سال گذشته مىداند ، در سرنوشت شخص خويش تأثير مىكند ، مثلا : خدا براى طاغوتى كه مىداند توبه نخواهد كرد ، عذاب را در اين سال مقدر مىكند ، زيرا كه مىداند در اين سال به ستمگرى خود ادامه خواهد داد ، و لو اين كه فرضا در اين سال توفيق توبه و ستم نكردن به مردم پيدا مىكند ، بدان سبب كه خدا مختار است كه در كار و تقدير

--> ( 14 ) - الرعد / 39 . ( 15 ) - تفسير نور الثقلين / ج 5 ، ص 631 .