همين سبب مسئول از آن است و به آن جزا داده خواهد شد ، خداوند متعال براى وى فرصت هدايت يافتن كامل را فراهم آورده است ، و بنا بر اين هر كه راه يابد به سود خود چنين كرده است ، و هر كه گمراه شود به زيان خويش ، و مسئوليت افعال آدمى بر دوش خود او است ، هر كه بخشيدن مال / 154 و تصديق كردن رسالت را برگزيند ، خدا راه خوشى و نيكى و حسنى را به روى او مىگشايد ، و آن كس كه بخل و تكذيب را اختيار كند ، راه تنگى و سختى و عسرى به روى او باز خواهد شد . براى كامل كردن اين سخن مىگويم : هدايت بر خدا است ، و تلاش بر عهدهء ما ، پس آدمى كسى است كه مسئوليت تلاش خود را متحمل مىشود . « إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى - نمودن راه راست بر ما است . » و او ، سبحانه و تعالى ، گفته است : وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ و إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ و بر انسان است كه چشم به راه هدايت و بيان خدا باشد ، و چون خدا او را هدايت كرد به پيروى از هدايت و روان كردن بيان او بپردازد . [ 13 ] و پروردگار جبّار بر امور آخرت و دنيا سيطره و تسلط دارد ، پس اگر كسى از هدايت او پيروى كند ، به توفيق و ميسر ساختن او است ، و اگر گمراه و عاصى شود ، به قدرت خود چنين كرده است ، و گناهكاران و عاصيان نتوانند از حدود مملكت خدا گريخت . « وَ إِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولى - و آن دنيا و اين دنيا از آن ما است . » گردنكشان بر خود تكيه مىكنند ، و چنان گمان دارند كه حاشيه‌اى از اختيار و مالكيت كه به ايشان داده شده ، اين امكان را برايشان فراهم مىآورد كه به چالش مالك خود و مالك آسمانها بپردازد ، ولى آنان سخت گمراه‌اند ، و خدا به همان گونه كه مالك آخرت است مالك دنيا است و بنا بر اين كار ايشان و پاداش دادن به آنان در هر دو جهان مخصوص او . [ 14 ] و به همين سبب در دنيا با آسان كردن راه سختى براى ايشان كيفرشان مىدهد ، و در آخرت پاداش ايشان آتشى افروخته است كه اشقيا را مىبلعد .