ضمير در اين جا نيز به زمين باز مىگردد ، و در بعضى از نصوص تأويل اين كلمات به جنبه‌هاى معنوى زندگى اجتماع بازگشته ، و شمس رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - و قمر امير المؤمنين - عليه السلام - و روز امامان راهنما و شب پيشوايان گمراهى در نظر گرفته شده است . « 1 » [ 5 ] هنگامى كه شخص انديشنده در نمودهاى طبيعت آيات خدا را مشاهده مىكند ، به عظمت آسمان و بناى محكم آن ، و به زمين و فراهم آمدن آن براى آسايش بشر متوجه مىشود ، و خداوند متعال او را به آنها يادآورى مىشود و مىگويد : « وَ السَّماءِ وَ ما بَناها - و سوگند به آسمان و به آنچه آن را بنا كرد . » كدام تدبير بزرگ و فرزانگى كامل و نيروى گسترده و شناخت فراگير در ساختن / 135 آسمان و ستارگان مسخر شدهء در افلاك آن به كار افتاده و آن را به صورتى كه مشاهده مىكنيم درآورده است ، كه حتى خيال علمى پرورده نيز در قصور ابعاد و آفاق و آغاز و انجام آن حيران مىماند ؟ [ 6 ] به زمين كه در مقايسهء با ديگر اجرام آسمانى همچون ماهى خردى قرار گرفتهء بر كرانهء درياى محيط در مقايسهء با آبزيان كلان اقيانوس مىماند ، يا به كوچكترين حرفى از كوچكترين كلمه از يك كتاب كوچك در مقايسهء با كتابخانه‌اى بزرگ داراى ميليونها كتاب شبيه است ، بنگر ، و چون به زمين و درياها و دشتها و كوه‌ها و انواع آفريده‌هاى آن - كه از شماره بيرون است - نظر كنى ، نگاهت خسته و دماغت آشفته مىشود و خواهى گفت : سبحان اللَّه ! چه بزرگ است آن نيرو كه زمين را گسترد و آن را براى زندگى به دهها ميليون وسايل زندگى و اسباب آسايش مجهز ساخت : « وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها - و سوگند به زمين و آن كه آن را بگسترد . » گفتند : دحو و طحو به يك معنى و مقصود از هر دو گستردن است . و ماوردى گفت : محتمل است كه مقصود چيزهايى باشد كه از آن بيرون مىآيد ،

--> ( 1 ) - تفسير نور الثقلين / ج 5 ، ص 585 .