كدام يك از آن دو است . بعضى گفته‌اند - / 17 و از جمله شيخ الطائفه - كه نصفه بدل از شب ( ليل ) است ، همچون اين كه گويى : ضرب زيدا رأسه ، « 10 » يعنى سر زيد را زد ؛ و به گفته بعضى ديگر : بدل از قليل است كه در اين صورت بيانى از مستثنى است ، و مؤيد اين گفته است آنچه از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه گفت : « قليل نصف است ، يا از اين نصف قليل اندكى ( قليلى ) بكاه ، يا بر اين قليل قليلى بيفزا » . « 11 » و آنچه به نظر من نزديكتر مىنمايد آن است كه ضمير هاء در « نصفه » به ليل باز مىگردد بنا بر اين معنى آيه چنين مىشود : همه شب قيام كن جز اندكى از آن ، يا نصف آن ، يا كمتر از نصف آن با كاستن اندكى از اين نصف ، يا بيشتر از نصف با افزودن اندكى بر اين نصف . مىتوانيم بگوييم كه : مقصود از « الليل » در قُمِ اللَّيْلَ جنس است ، و آنچه مستثنى شده پاره‌اى از آن است ، كه در اين صورت معنى چنين مىشود : همه شبها قيام كن مگر اندكى از شبها و بعضى از آنها ، و اين - به تعبير صاحب مجمع البيان - شبهاى معذور بودن همچون در بيمارى و غلبه خواب و درد چشم و همانندهاى اينها است ، « 12 » و مؤيد آن است روايت محمد بن مسلم از امام باقر ( ع ) كه گفت : از او درباره گفته خداى تعالى در اين آيه پرسش كردم و او گفت : « به او فرمان داده است كه هر شب به گزاردن نماز شب بپردازد ، مگر در آن شبهايى كه پيش آيد و در آنها به اقامه نماز شب نپردازد » « 13 » به عذرى از عذرها . پرسشى كه پيش مىآيد اين است كه : چرا خدا امر به قيام به صورتى ترديدپذير ميان چهارگونه اختيار داده است ؟ شايد به سببهاى آينده چنين بوده باشد . 1 - براى آن كه واجب تحديد شده امرى است كه در پاره‌اى از اوضاع و احوال حتى نسبت به پيامبر و معصومانى كه قيام ليل بر ايشان وجوب شرعى عينى

--> ( 10 ) - التبيان ، ج 10 ، ص 162 . ( 11 ) - تفسير مجمع البيان ، ج 10 ، ص 377 . ( 12 ) - همان جا . ( 13 ) - تفسير الميزان ، ج 20 ، ص 71 از ، كتاب التهذيب .