سيد محمد جواد ذهنى تهرانى

67

توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى)

باشد استعمالش در هريك از رجل شجاع و حيوان درّنده حقيقت بوده همچون استعمال حيوان در اسد و رجل شجاع و اين مطلب از ائمه لغت نقل شده و امر معلوم و روشنى است بنابراين بايد بگوئيم : وقتى اسد صرفا براى حيوان درّنده وضع شده نه رجل شجاع و نه معناى اعم قهرى است كه اطلاقش بر مشبّه يعنى رجل شجاع از باب اطلاق بر غير موضوع له بوده كه همراهش قرينه‌اى است مانع از اراده موضوع له و بدين ترتيب مجاز لغوى تحقّق مىيابد . تذكر از شرح و توضيحى كه داده شد اينطور استفاده مىشود كه لفظ عام اگر در خاص استعمال گردد ولى نه باعتبار خاص بودن بلكه به لحاظ عموم و اينكه خاص فردى از عام مىباشد البتّه اين استعمال ، استعمال مجازى نيست مثلا اگر با زيد ملاقات شود بگوئيم : لقيت رجلا يا لقيت انسانا يا لقيت حيوانا قطعا اطلاق اين سه لفظ عام ( رجل ، انسان و حيوان ) بر زيد چون بملاحظه خصوص صورت نگرفته اطلاق مجازى نبوده بلكه حقيقت مىباشد زيرا الفاظ مزبور در معناى موضوع له خود به كار رفته‌اند . متن و قيل انّها مجاز عقلى بمعنى انّ التّصرّف فى امر عقلى لا لغوى لانّها لمّا لم تطلق على المشبّه الّا بعد ادّعا دخوله فى جنس المشبّه به كان استعمالها فيما وضعت له و لهذا صحّ التّعجب فى قوله : قامت تظلّلنى من الشمس * نفس اعزّ علىّ من نفسى