فراميگيرد ) ، بنابراين عبارت جمله [ فاذا هم مظلمون ] اگرچه با فاء كه بر عدم تراخى دلالت دارد آمده ولى معذلك صحيح است . و بعبارت واضح‌تر : چون شب عموم و شمولش نسبت به تمام اقطار و اماكن امر عظيم الشانى به حساب مىآيد مقتضاى آن اينستكه حصولش صرفا بعد از گذشتن مدّت زيادى از زوال نهار باشد و بين زوال و فراگرفتن شب عالم را تراخى كلّى باشد و چون بسرآمدن شب بعد از فاصله شدن چنين مدّتى كه بايد و شايد نبوده بلكه كمتر از آن مىباشد فاصله حاصله بمنزله عدم فرض شده و با فاء از حصول شب خبر داده شده است يعنى زمان فرارسيدن شب خيلى قريب و نزديك شمرده شده و گويا بدنبال زوال نهار ناگهان و بغتة شب بدون مهلت تمام اقطار عالم را فراميگيرد و با اين تقرير و بيان ذكر [ اذاء مفاجات ] حسن بوده چنانچه گفتن اينجمله : اخرج النهار من الليل ففاجاه دخول الليل نيز نيكو و حسن شمرده مىشود . ولى اگر [ سلخ ] را به معناى نزع قرار داده و بگوئيم نور خورشيد از هواء و فضاء نزع گرديد پس ناگهان ظلمت شب همه جا را فراگرفت . اينمعنا يا صحيح نيست و يا در صورت صحّت حسنى ندارد كما اينكه وقتى گفته شود كسرت الكوز ففاجاه الانكسار ( شكستم كوزه را پس ناگهان شكست ) عبارت صحيح و نيكوئى نگفتيم . شرح فارسى : توضيح قوله : و حاول بعضهم : كلمه [ حاول ] يعنى قصد . قوله : التّوفيق بين الكلامين : مقصود از [ كلامين ] كلام