و مثال السّاكن : كم و اضرب و اجل . ترجمه و شرح : اقسام كلمات مبنى مصنّف گويد : از كلمات مبنى برخى مفتوح و بعضى مكسور و پاره‌اى مضموم مىباشند . شارح گويد : قبلا گفته شد اصل در مبنى آن است كه ساكن باشد لذا هركدام از فتح و كسر و ضمّ سببى دارد . مبنى برفتح و افراد آن امّا كلماتى كه مبنى برفتح مىباشد عبارتند از : اسم : مانند اين . فعل : نظير ضرب . حرف : مثل واو عطف . امّا وجه فتحه در اوّلى يعنى « اين » بخاطر آنست كه « ياء » در آن ساكن است لذا اگر نون را نيز ساكن مىآورديم التقاء دو ساكن مىشد لاجرم متحرّكش كردند . و اينكه از بين حركات فتحه را انتخاب نمودند وجهش آنست كه اين حركت از تمام حركات اخفّ و سبك‌تر است . و امّا وجه فتحه در دوّمى يعنى « ضرب » بخاطر آنست كه در صفت وصله و حال و خبر واقع شدن همچون فعل مضارع بوده لذا همانطوريكه فعل مضارع متحرّك است ماضى را نيز متحرّك نمودند . و اينكه از بين حركات فتحه را انتخاب كردند جهتش همانست كه گذشت يعنى چون اخفّ حركات مىباشد .