اعتذار مرحوم مصنّف در كتاب ذكرى از اين اشكال دو جواب داده و بدين وسيله خود را در ميان حكم مزبور معذور ساخته است : 1 - فرموده ركن مسمّاى سجود است و اخلال به آن متوقّف است به ترك هردو با هم چه آنكه با ترك يكى هنوز مسمّا باقى است . 2 - صحيح است كه مركّب از دو راه منتفى مىشود : انتفاء جميع اجزاء و انتفاء بعض لكن اين بيان در امثال احكام شرعى جارى نيست و بعبارت ديگر در مبحث ما انتفاء ماهيّت سجود بطور مطلق و از هر راهى كه باشد سبب بطلان نماز نمىشود چه آنكه بديهى است اگر بعضى از اعضاء هفتگانه‌اى كه در سجود مىبايد بر روى زمين قرار گيرد قرار داده نشود و به آن اخلال وارد گردد قطعا نماز باطل نيست با اينكه طبق قاعده مذكور [ المركّب ينتفى ال ] بايد در اينجا نيز بطلان نماز حتمى باشد ، پس معلوم مىشود در صورتى نماز بهم مىخورد و فاسد مىگردد كه رأسا تمام اجزائش منتفى شود ، و مقصود از اينكه گفتيم دو سجده با هم ركن هستند همين است كه هردو اگر ترك شوند ولو سهوا نماز باطل است يعنى جميع اجزاء سجدتين بايد منتفى شود تا ركن ترك شده و در نتيجه نماز باطل شود . جواب از اعتذار اوّل دو جواب مىدهند : 1 - اين بيان خروج از محلّ نزاع است چه آنكه فرض ركن بودن مجموع بوده نه مسمّى و امر كلّى از آن . 2 - لازمه اين بيان آنست كه اگر يك سجده در نماز اضافه شود چون