فقط تقرّب به خداوند باشد او هم مخلص است . امّا عادت آن است كه اخلاص به قصد تقرّب الهى و خالص گردانيدن از همهء ناخالصيها ، اختصاص دارد . چنان كه الحاد عبارت است از كجى ؛ امّا اغلب به انحراف از حق گويند . » غزّالى از كسى چنين نقل مىكند : « هر كس لحظه‌اى از عمرش خالص براى رضاى خداوند سالم بماند ، او رسته است . » اين به خاطر دشوارى اخلاص و دشوارى خالص گردانيدن قلب از ناخالصيهاست ، پس خالص كسى است كه انگيزه‌اى جز طلب قرب الهى ندارد . ما شكّى نداريم كه اساس و پايهء نخستين اخلاص ، نيّت است ؛ و نيّت يعنى : گره خوردن قلب و اراده و عزم درونى انسان براى پرداختن به كارى . وقتى كه آدمى هدف كار را مشخّص نمايد و ابزار و وسايل را آماده نموده ، به حركت و رفتارى براى اظهار آنچه در درون او وجود دارد و آنچه كه در خاطرش شكل گرفته به صورت حسّى و آشكار همراه با آثار و نتايجى ، مىپردازد . به بيان غزّالى ، « هر عملى - يعنى هر حركت و سكون اختيارى - به سه چيز كامل مىشود : علم ، اراده و قدرت . چون انسان آنچه را كه نمىداند نمىخواهد ، پس بايد آگاه باشد . و آنچه را كه نمىخواهد به عمل نمىپردازد ، پس بايد اراده داشته باشد . » اصلاح اعمال بستگى دارد به اصلاح نيّتها ؛ و فساد آنها هم به فساد نيّت بازمىگردد . حديث مشهور نبوى بيانگر همه چيز در اين باب است : « انّما الاعمال بالنيّات و انّما لكل امرىء ما نوى فمن كانت هجرته الى اللّه و رسوله ، فهجرته الى اللّه و رسوله و من كانت هجرته الى دنيا يصيبها او امرأة يتزوّج بها فهجرته الى ما هاجر اليه . » در قوت القلوب ابو طالب مكّى آمده است : « از طريق اهل بيت به ما رسيده است كه : خداوند سخن بدون عمل را نمىپذيرد و سخن و عمل بدون نيّت را هم نمىپذيرد . » از چيزهايى كه در اين كتاب جامع و ارزشمند آمده است اين كه ، صورت نيّت دو معنا دارد : 1 - سلامت قلب همراه با عملى كه در آن هشيارى است 2 - اخلاص براى رضاى خداوند به قصد دستيابى به پاداش او ؛ پس هر عملى كه با علم به اين نيّت باشد ، صالح و پذيرفته است به فضل و رحمت خداوند ؛ چون صاحب آن از شرك و جهل و هواى نفس دور است و عمل او ذخيره مىشود . حقيقت اخلاص سلامت آن از دو صفت ريا و هواى نفسانى است تا خالص باشد . چنان‌كه خداوند در توصيف شير خالص - كه نعمت كاملى است بر ما -