حق از اهل ادّعا براى تصحيح اشاره ، تحقّق ادّعا و مشخص نمودن راستى از دروغ است . » براى اين كه در اين كلام ارجمند ابهامى نباشد به شرح عين القضاة روى مىآوريم . براى وجه نخست ؛ يعنى امتحان براى آگاهى ، سه هدف را بيان مىكند : 1 - اظهار صدق ؛ يعنى اظهار علامتى صادقانه كه بر آن دلالت كند ؛ مانند : اظهار صدق ابراهيم خليل در ترجيح دادن خداوند بر غير او - مثل مال و فرزند . به طورى كه مالش گرفته شد و به كشتن اسماعيل مأمور شد . وى تسليم پروردگارش شد و پسرش را قربانى نمود . وقتى فرمان براى او آشكار گشت ، گفت : إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ « 1 » . در اين ماجرا اظهار صدق اسماعيل در ادّعاى عشق به پروردگارش نيز نهفته است كه با تسليم شدن نسبت به پروردگارش مرگ از جانب خداوند را بر حيات ترجيح داد و به پدرش گفت : افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ « 2 » . و لذا او را به صادق الوعد بودن ستود و ترجيح مرگ بر زندگى براى جلب رضا ، بهترين عمل مىباشد كه در قرآن آمده است : خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا « 3 » . از نشانه‌هاى محبّت راستين توجّه نداشتن به زيباييهاى دنياست وقتىكه روى مىآورد . در تفسير آيهء إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا « 4 » ؛ گفته شده است : آنها زاهدان اعراض‌كننده از دنيايند . معناى استنباط شكر ، اظهار آن با علامتى است ؛ مثل اظهار شكر سليمان ( ع ) با حاضر نمودن عرش بلقيس قبل از بستن چشم : فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ . . . « 5 » معناى اظهار علم از معلوم ، همان رسيدن به علم از مشاهدهء معلوم مىباشد . چون كسى ناگهان مورد آزمون قرار مىگيرد و آن‌گاه رها مىگردد ،

--> ( 1 ) - صافات ( 37 ) آيهء 106 : راستى كه اين همان آزمايش آشكار بود . ( 2 ) - صافات ( 37 ) آيهء 102 : آنچه را كه مأمورى بكن ، آن شاء اللّه مرا از شكيبايان خواهى يافت . ( 3 ) - ملك ( 67 ) آيهء 2 : همان كه مرگ و زندگى را پديد آورد تا شما را بيازمايد كه كدامتان نيكوكارتريد . ( 4 ) - كهف ( 18 ) آيهء 7 : در حقيقت ما آنچه را كه بر زمين است ، زيورى براى آن قرار داديم ، تا آنها را بيازماييم كه كدام يك از ايشان نيكوكارترند . ( 5 ) - نمل ( 27 ) آيهء 40 : پس چون سليمان آن تخت را نزد خود مستقر ديد گفت : اين از فضل پروردگار من است تا مرا بيازمايد كه آيا سپاسگزارم يا ناسپاسى مىكنم .