تصرّف فطرت درآورد ؛ اگر بر اين كار قادر باشد انسان است و گرنه حيوان . آيهء وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ « 1 » . به اين معنا اشاره دارد ؛ و شيطان آدميان را تهديد كرده است كه در پيرامون آنها چرخ خواهد زد و از راه ايمان و ظاهرشان با وسوسه به نزدشان خواهد رفت تا در زشتيها غرق گردند و در گناهان بمانند ؛ غرايز را در آنها با فريب دادن تحريك مىكند تا بيدار گردند و رشد نمايند و بر رفتار آدميان حاكم گردد و آنها را به ميل و خواستهء آن غرايز سوق دهد تا تنها به غريزه تبديل گردد . همزمان به تضعيف فطرت الهى ، دين و نور مىپردازد تا پنهان گردد و به خاموشى گرايد ؛ بدين سبب شيطان پيروز مىگردد و بر آنان كه در برابر غرايزشان شكست خورده‌اند ، چيره مىگردد . پس غريزه‌ها ، همان شيطانند اگر بدون محاسبه و بازخواست به حال خود رها گردند ؛ چاره‌اى از غريزه در زندگى نيست امّا به ميزانى كه مايهء حفظ زندگى و استمرار و اعتدال آن گردد ، و شيطان تنها از راه آن مىتواند در آدمى نفوذ كند . شكى نيست كه اعتقادهاى منحرف از شناخت خداوند ، توحيد و پرستش او و لزوم پيروى او ، در حكم عناصرىاند كه به پنهان نمودن و تضعيف فطرت و كمك و تقويت غرايز ، كمك مىكنند . در اين‌جا خوب است سخن پيامبر ( ص ) را آن گونه كه در صحيح بخارى و مسلم آمده است ياد كنيم كه فرمودند : « هر فرزندى بر فطرت ( توحيدى ) آفريده شده است ، امّا پدر و مادرش وى را يهودى يا نصارى يا مجوس مىسازند ، چنان كه حيوانى ، حيوان كامل به دنيا مىآورد ؛ آيا در آن نقصى مىبينيد ؟ على ( ع ) فطرت را « كلمة الاخلاص » مىداند ؛ يعنى شناخت خداوند و اقرار به وحدانيّت وى و ايمان به رسالت رسول اكرم ( ص ) . ابن ابى الحديد در شرح اين سخن حضرت كه فرمود : « قلبها به فطرت خود ، بد و خوب ، فرود مىآيند » مىگويد : « فطرت ، خاتمى است كه خداوند انسان را بر آن آفريده ، يعنى آن را خالى از آرا و اديان و عقايد و هواها خلق نموده كه عقل محض آن را اقتضا مىكند ؛ يعنى توحيد و عدل . امّا آدمى به خاطر ديدگاه بدش آن را برمىگزيند كه به بدبختى منجر مىشود . و اين است معناى سخن پيامبر ( ص ) كه فرمود : « هر انسانى بر فطرت توحيدى آفريده شده است . . . امّا بدى و خوبى در حديث ، بدل

--> ( 1 ) - نساء ( 4 ) آيهء 119 : و وادارشان مىكنم تا آفريدهء خدا را دگرگون سازند .