قبل از اين مطلب ، گويى كه در پى كشف معانى متنوّع پنهان در كاربردهاى اين كلمه است ، مىگويد : « فتنه مثل بلا به كار مىرود ؛ هر دو در امورى مثل سختى و آسايش كه انسان به آن گرفتار مىشود ، كاربرد دارند كه هر دو در سختى معناى گوياتر و بيشتر به كار مىروند . خداوند دربارهء هر دو فرموده است : وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً « 1 » و دربارهء سختى فرموده است : إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ « 2 » ؛ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ؛ وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ « 3 » . ابن سلّام تلاش كرده است تا وجوه متعدد معناى « فتنه » را بررسى كند كه آن را در يازده وجه در كتاب التصاريف به شرح زير ذكر كرده است : 1 - فتنه يعنى شرك ، در آيهء وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ « 4 » ؛ يعنى تا اين كه شرك باقى نماند . و يا آيهء وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ « 5 » ؛ يعنى شرك از جنگ در ماه حرام نزد خداوند گناهش بيشتر است . ديديم كه اين دو آيه به نظر راغب بلا و سختى بودند و اين اختلاف بر اهل بصيرت پوشيده نيست . 2 - فتنه به معناى كفر : فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ « 6 » ؛ يعنى كفر . گفته مىشود : أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا « 7 » ؛ يعنى در كفر . همچنين فرمود : فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ « 8 » . يعنى كفر . و وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ « 9 » ؛ يعنى كفرتم أنفسكم همچنين هر فتنه در باب منافقان و يهود . 3 - فتنه يعنى آزمايش : الم . أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ « 10 » ؛ يعنى

--> ( 1 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 35 : و شما را از راه آزمايش به بد و نيك ، خواهيم آزمود . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 102 : ما وسيلهء آزمايش براى شما هستيم . ( 3 ) - همان ، آيهء 193 : با آنان بجنگيد تا ديگر فتنه‌اى نباشد . ( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 193 : با آنان بجنگيد تا ديگر فتنه‌اى نباشد . و دين مخصوص خدا شود . ( 5 ) - همان ، آيهء 191 : فتنه [ شرك ] از قتل بدتر است . ( 6 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 7 : براى فتنه‌جويى و طلب تأويل آن به دلخواه خود ، از متشابه آن پيروى مىكنند . ( 7 ) - توبه ( 9 ) آيهء 49 : هشدار ! كه آنان خود به فتنه افتاده‌اند . ( 8 ) - نور ( 24 ) آيهء 63 : پس كسانى كه از فرمان او تمرّد مىكنند بترسند ، كه مبادا بلايى بديشان رسد . ( 9 ) - حديد ( 57 ) آيهء 14 : ولى شما خودتان را در بلا افكنديد . ( 10 ) - عنكبوت ( 29 ) آيهء 1 و 2 : آيا مردم پنداشتند كه تا گفتند ايمان آورديم ، رها مىشوند و مورد آزمايش قرار نمىگيرند .