باشد و خشم هم از اين دو خالى نيست ، لذا آثار زشتى بر نفس بعد از انتقام مىگذارد و بخشى از جسم هم به رنج و عذاب مىافتد . به نظر شريف جرجانى : « تغييرى است كه هنگام به جوش آمدن خون در قلب به وجود مىآيد تا به‌واسطهء آن تشفّى قلب صورت گيرد . » اين تغيير طبعا به بدى و زشتى گرايش دارد . و چه بسا اين تعريف از تعريف قبلى دقيق‌تر و درست‌تر باشد ؛ چون تغيير جسم را تابع تغيير نفس مىداند . هر دو در تعريفشان به حديث پيامبر ( ص ) تكيه كرده‌اند كه فرمود : « از خشم بپرهيزيد كه آتش‌پاره‌اى است در قلب آدمى ؛ مگر برآمدن رگ گردن و سرخى چشمان شخص خشمگين را نمىبينيد . . . . » اين آتش‌پاره ، همان سرخ شدن و به جوش آمدن باهم كه موجب هيجان در انسان مىشوند و حكمت ، متانت و عقل و خروش را از او بازمىستانند . در حديث ديگرى مىفرمايند : « خشم از جانب شيطان است و شيطان هم از آتش . » خوب است تذكّر داده شود كه خشم در بسيارى از جاها ستودنى است ؛ مثل قيام در برابر ظلم و بى حرمتى به قانون الهى و مباح شمردن حرام و ديگر بديها : اين عمل هرچند خشم مىباشد ، ولى به معناى ديگرى است كه غيرت ، حميّت و كرامت نام دارد . بسيارى از آيات به اين معنا اشاره دارند . مثل : أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ « 1 » ؛ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ « 2 » ؛ وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ « 3 » . به چنين خشمى پيامبر ( ص ) هم اشاره فرموده‌اند : « سعد غيور است ؛ و من از او غيورتر ، و خداوند از من . » همچنين فرمود : « بهترينهاى امّت من خشمگينان آنها هستند . » يعنى كسانى كه در راه دين خدا خشم مىگيرند . هر كسى كه به آزار ، خوارى و ذلّت نفس بپردازد ، آن‌گاه غيرتى نشود و عزّت و كرامت نفس در او براى دفع آن امر ناپسند و ضرررسان و جايگزين كردن خير به حركت درنيايد ، بهتر است كه سخن على ( ع ) به او گفته شود كه فرمود : « تنها الاغ از كرامت ابا دارد . » و به قول شافعى : « كسى كه وى را به خشم ، ولى خشمگين نشود ، همان الاغ است . » اين نوع خشم

--> ( 1 ) - فتح ( 48 ) آيهء 29 : بر كافران ، سختگير و با همديگر مهربانند . ( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 73 : با كافران و منافقان جهاد كن و بر آنان سخت بگير . ( 3 ) - نور ( 24 ) آيهء 2 : در كار دين خدا ، نسبت به آن دو دلسوزى نكنيد .