وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا « 1 » . 4 - عدالت خداوند در حق مخلوقات خود ؛ و عدل يكى از صفات كمال ذات مقدّس اوست و شعبه‌اى از مسألهء توحيد و يكى از اصول دينى است كه بدون باور به آن ، ديندارى درست نيست و بدون آن دين خالص نخواهد بود . 1 - مسألهءنخست : عدالت انسان ميان خود و نفس خود كه امور آزاردهنده و مهلك ، مثل پيروى از هواى نفس و غوطه‌ور شدن در شهوات و رذيلتها را از آن بازدارد . در قرآن آمده : وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى « 2 » . از پيامبر ( ص ) حديثى است كه فرمود : « دشمن‌ترين دشمنان تو نفس توست كه در دو پهلوى توست . » و اعلام اجراى عدالت به‌واسطهء مجاهدت و غلبهء بر آن است تا نفس تابع عقل و فضيلت گردد و بندهء آن شود . در خطبهء على ( ع ) در توصيف كسى كه عدالت را بر نفس خود اجرا مىكند ، آمده است : « نخستين عدالت وى ، نفى هواى نفس و توصيف حق و عمل به آن است ؛ نهايت و جايى براى خير را وانمىگذارد ، مگر اين كه قصدش را كرده باشد ؛ چراغ تاريكيها ، بر طرف كنندهء تاريكيها ، دفع‌كنندهء مشكلات ، راهنماى بيابانهاست . مىگويد و مىفهمد ، ساكت مىشود و تسليم مىگردد . » 2 - مسألهءدوم : عدالت انسان ميان خود و خالق ؛ همان اقرار به ربوبيّت و اعتراف به وحدانيّت است ، كه در عبادتش احدى را شريك قرار ندهد ؛ و پناهى جز او نمىيابد و از غير او پيروى نمىكند ، كه اين دو منشأ تمامى حقوق و اصل و اساس تقواست . چقدر آيات و احاديث فراوانى هستند كه بر اين مطلب دلالت دارند . على ( ع ) به فرزندش حسن ( ع ) در وصيتى طولانى و جامع انواع معانى با شكوه و زيبا مىفرمايد : « اى فرزندم ! تو به تقواى الهى و لزوم تبعيّت از فرمان او و آبادانى قلبت به ذكر او و دست يازيدن به ريسمان او سفارش مىكنم ؛ و كدام رشته محكمتر و استوارتر از رشتهء بين تو و خداوند است ، اگر آن را

--> ( 1 ) - حجرات ( 49 ) آيهء 13 : و شما را ملّت ملّت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد . ( 2 ) - نازعات ( 79 ) آيات 40 و 41 : و اما كسى كه از ايستادن در برابر پروردگارش هراسيد ، و نفس خود را از هوس بازداشت ؛ پس جايگاه او همان بهشت است .