قانون را تأئيد نمىكنيم كه اشيايى بىمعنا و بىنقش وجود دارند ؛ كه شايسته است در برخى از جنبه‌ها دچار اختلال گردند و از نظام دقيقى كه دارند خارج گردند و سپس متلاشى گردند . همچنين تأئيد مىكنيم ، كسى كه به كارى مىپردازد كه فايدهء آن را نمىداند ، فاقد عقل و تشخيص و شناخت است ؛ مثلا كودك وقتى به تحرّك مىپردازد و بازى مىكند ، بين نفع و ضرر در حركت ، و بازىاش را تشخيص نمىدهد ؛ و مىگوييم او بازى مىكند و به عبث مشغول است . ديوانه نيز كارى كه در آن عقل و حكمت يا فايده باشد انجام نمىدهد ؛ مثل اين دو ، حيوان است كه به‌واسطهء غريزهء عمل حركت مىكند ؛ امّا اگر در پى فايده و خير باشيم ، به سوى كسى مىرويم كه از عقل و حكمت برخوردار باشد كه در كودك و ديوانه و حيوان وجود ندارد . پس وجود عقل بيهوده نيست و ايجاد حكمت در اشياء ، بازيچه و لهو نيست : أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ « 1 » . شخصى از امام صادق ( ع ) پرسيد - صدوق هم در علل الشرائع آورده است - : چرا خداوند دست به آفرينش زده است ؟ فرمود : « خداوند مخلوقاتش را بيهوده نيافريده و آنها را بيهوده رها نكرده است ، بلكه براى اظهار قدرتش آنها را آفريده است و آنها را به طاعتش تكليف نموده تا به سبب آن به خشنودى او دست يابند . و آنها را نيافريد تا از آنان سودى برد و يا به‌واسطهء آنها دفع ضررى نمايد ، بلكه آفريده است تا به آنان نفعى برسد و به بهشت جاويد برساند . » سپس مرد ديگرى آمد و پرسيد : ما براى شگفتى آفريده شديم ؟ فرمود : « نه . » گفت : براى فنا آفريده شديم ؟ فرمود : « نه ، براى بقا ؛ چگونه بهشتى كه از بين نمىرود و آتشى كه خاموش نمىشود ، فنا مىيابد . امّا بگو : ما از خانه‌اى به خانه ديگرى مىرويم . » و بار سوم فرمود : « خداوند هر چيزى را براى چيزى آفريده است . » در اين احاديث به تفسير آيهء أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ ، دست مىيابيم ؛ يعنى آفرينش مخلوقات و ايجاد هستى بيهوده و بىفايده نبوده است ، بلكه براى حكمتى روشن ، يعنى بازگشت به خالق بعد از كسب صورتها و اشكالى جديد در مراحل انتقال و تكامل ، است . از همين كتاب ، بخشى از سخن

--> ( 1 ) - مؤمنون ( 23 ) آيهء 115 : آيا پنداشتيد كه شما را بيهوده آفريديم و اين كه شما به سوى ما بازگردانيده نمىشويد ؟