موضعى غير از اين باب فرموده است : وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ « 1 » ؛ وَ ما ظَلَمُونا وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ « 2 » . بعيد نيست اين حكيمى كه راغب از وى نقل كرده ، به سخن امام على ( ع ) در باب ظلم ، در خطبه‌اى كه به بيان فضل قرآن و نهى از بدعت فرامىخواند ، توجّه داشته است . حضرت فرمود : « ظلم سه نوع است : ظلمى كه قابل بخشش نيست ، ظلمى كه رها نمىشود ، و ظلمى كه بخشيده مىشود و بازخواست نمىشود . امّا ظلمى كه بخشيده نمىشود ، شرك به خداوند است ؛ چون خداوند فرموده است : إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ * « 3 » . امّا ظلمى كه بخشيده مىشود ، ظلم بنده است به هنگام برخى از پيشامدها به خودش . و امّا ظلمى كه ترك نمىشود ، ظلم مردم نسبت به يكديگر است . قصاص در اين‌جا شديد است ، و جراحت ، به چاقو و ضربه ، به شلاق نيست ؛ امّا با آن خوار و ناچيز يافت نمىشود . . . . » چه والاست اين سخن و چه لذيذ است ميوهء آن ! گوياى حق است و كوبندهء باطل ! ابو جعفر كلينى در كافى از امام صادق ( ع ) حديثى را روايت مىكند كه گويى رشحه‌اى از كلام جدّش امام على ( ع ) است مىفرمايد : « ظلم سه نوع است : ظلمى كه خداوند آن را مىبخشد ، ظلمى كه آن را نمىبخشد ، و ظلمى كه خداوند آن را رها نمىكند . امّا ظلمى كه خداوند نمىبخشد ، شرك است ؛ و ظلمى كه مىبخشد ، ظلم بر نفس خويش در آن چيزى كه ميان او و خداوند است ؛ امّا ظلمى كه رها نمىكند ، دين بين بندگان است . » بدون شك ، منظور ايشان از ظلم بين انسان و خداوند ، كوتاهى در عبادتهاست ، و آن ظلمى است كه به خود شخص بازمىگردد ؛ و شرط آمرزش آن است كه از تقصيرش دست بردارد و به اداى عبادتهاى واجب بپردازد . و مراد از دين بين بندگان ، معامله و هر آن چيزى است كه حكم رابطه داشته باشد . پس خداوند سبحان ، ظلم به ديگران و كسى را كه به حقوق ديگران با ستم و تجاوز ، تجاوز كند ، نمىبخشد . پيرمردى از نخع - بنا به روايت كلينى - به امام صادق ( ع ) گفت : « من از روزگار حجّاج تاكنون والى

--> ( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 33 : و خدا به ايشان ستم نكرد ، بلكه آنان به خود ستم مىكردند . ( 2 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 160 : و بر ما ستم نكردند ، ليكن بر خودشان ستم مىكردند . ( 3 ) - نساء ( 4 ) آيات 48 و 116 : مسلما خدا ، اين را كه به او شرك ورزيده شود نمىبخشايد .