است ؛ ابو عبيده مىگويد : « شهد اللّه ، يعنى خداوند حكم كرد كه معبودى جز او وجود ندارد . و خداوند از حقيقت آن خبر دارد و آن را بيان كرده است . چون شاهد همان عالمى است كه علمش را بيان و آشكار مىكند ، و خداوند به جميع آنچه كه خلق كرد به توحيد و يگانگىاش دلالت دارد ؛ پس بيان داشت كه احدى قادر نيست حتّى يك شىء از آنچه كه به وجود آورده است ، به وجود آورد . » دربارهء اين آيه ، شگفت‌تر و بديع‌تر از آن مطلبى است كه راغب گفته است : « پس شهادت خداوند به وحدانيّت خود ، همان آفرينش چيزهايى است كه در جهان و در درون ما بر وحدانيّت او دلالت مىكند . چنان كه شاعر گفته است : ففي كلّ شىء له آية * تدلّ على أنّه الواحد « 1 » برخى از حكيمان گفته‌اند : « وقتى خداوند براى خود شهادت مىدهد ، شهادت او گوياترين چيز است ، چنان كه به شهادت او سخن گفته‌اند . و شهادت فرشتگان هم اظهار افعالى است كه به آن امر شده‌اند ؛ و اين آيه بر آن دلالت دارد : فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً « 2 » . و شهادت اولو العلم يعنى اطلاع آنها از آن حكم و اقرار آنها به آن . » شريف رضى در كتاب حقائق التأويل فى متشابه التنزيل فصلى خاص را به اين آيه اختصاص داده است كه به دفع شبههء اهل باطل مىپردازد . در فصل مذكور ، قدرت استدلال ، گستردگى اطّلاعات و بلاغت تعبير و بيان ارائه شده است و اديب و دانشمندى از بررسى آن بىنياز نيست . در لسان العرب و تاج العروس آمده است : « شهيد كشتهء در راه خدا را گويند و اسم آن شهادت است . » و به خاطر اين كه مقتول در راه خدا شهيد ناميده شده ، علل زيادى را ذكر مىكند كه به گزيدهء آن اشاره مىكنيم : « چون او زنده‌اى است كه ملكوت خداوند و ملك او را مشاهده مىكند ؛ و ملكوت ، جهان غيب و خاصّ ارواح است و ملك ، عالم شهادت و محسوسات طبيعى است . » گفته شده است : « شهيد كسى است كه از علم او چيزى پنهان نيست . و شهيد ، حاضر است و فعيل از ساختهاى مبالغهء فاعل است ؛ و اگر علم ، مطلق اعتبار شود ، عليم است ؛ و اگر به امور باطنى اضافه شود ، خبير ، و اگر به امور ظاهرى اضافه شود ، شهيد . »

--> ( 1 ) - در هر چيزى نشانه‌اى است براى او كه بر وحدانيت او دلالت دارد . ( 2 ) - نازعات ( 79 ) آيهء 5 : و كار [ بندگان ] را تدبير مىكرد .