اگر حصول صورتهاى اشياء در حس مشترك نبود ، براى ما دشوار بود كه آنچه را كه در بيدارى يا اثناى خواب مىخواهيم ، حاضر سازيم . » و سخن ارزشمند اوست كه : « چشم و ساير حواس ، همان انفعالهايى از محسوسات و استحاله‌هايى به سوى آن است ؛ و اين استحاله ، اگر اين حسّ مشترك عام نبود ، بعد از زوال محسوس خيالى ، ثابت نمىماند . » براى تأكيد بر اهميّت اين قوّه ، سخن را تكرار مىكند ، چون اين قوّه عنصر اساسى و نخستينى است كه تفسير رؤيا در آن شكل مىگيرد . مىگويد : « اگر نمىتوانستيم صور محسوسات را يكىيكى در اين قوّه ثبت كنيم - يعنى حسّ مشترك عام - همانا نمىتوانستيم از خواندن و ديدن رقص و همهء حركتهايى كه با لحظه‌هاى زمان - البتّه اندكى - پايان مىيابد ، بهره برگيريم . » همان گونه كه ذكر شد چنين است ، چون اگر حس مشترك نبود انسان نمىتوانست صور محسوسات را بعد از غيبت آن يا پايان يافتن اثر آن و شىء تحت تأثير واقع شده را به ذهن بازگرداند . سخن را ادامه مىدهد و اندكى وارد تفسير رؤيا مىشود : « اين رؤيا كه در حال بيدارى تذكّر ناميده مىشود ، عينا در خواب رؤيا ناميده مىشود . امّا اين‌جا حالت ديگر و زايد بر حال بيدارى وجود دارد ، چون قواى نفس هنگام تعطيلى حواس در رؤيا زياد مىشود و همچنين اشياى آينده را در زمان مستقبل مىبيند ؛ چه رؤياى آشكار و چه رؤياى پنهان ؛ مثل نقاشى . » وى سپس ، به ارائهء تعريف دقيقى از رؤيا مىرسد كه تشنگى ابو حيّان را بر طرف مىسازد ، مىگويد : « امّا رؤيا ، مشاهدهء صورتهاى اشياء به شكل مجرّد از مواد آن در هنگام خواب توسط نفس را گويند . » پس نفس است كه مىبيند و صورتها همان مواد قابل رويتند . در مسألهء ديگرى از اين كتاب ، ابن مسكويه از علّت درستى و نادرستى برخى از رؤياها سخن مىگويد و بيان مىدارد كه نفس نقش مهمترى مىگيرد و آن‌گاه بعد از آن ، اشيايى كه مىبيند ، مىآيند . وى تصريح مىكند كه صفاى نفس آن را آمادهء پذيرش آنچه كه از جانب خداوند بر او افاضه مىشود ، مىگرداند - چه در بيدارى و چه در خواب - و چه بسا بتوانيم اشاره‌اى به تفسير آيهء اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها « 1 » ، در اين رأى

--> ( 1 ) - زمر ( 39 ) آيهء 43 : خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامى بازمىستاند و [ نيز ] روحى را كه در [ موقع ] خوابش نمرده است [ قبض مىكند ] .