ناچار بايد اندكى تغيير كند . معناى رقيب بر هر چيزى است ، يعنى محافظ است . چنان كه آيات ديگر بر اين تصريح دارند ؛ از جمله : وَ رَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ « 1 » و اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ وَ ما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ « 2 » . ممكن نيست كه صفت حفاظ و محافظت براى خداوند همان باشد كه براى مخلوق است ، چون خداوند برتر از هر صفتى است ؛ امّا وقتى خود را به رقيب و حفيظ توصيف مىنمايد ، يعنى به بندگان و مخلوقاتش عنايت دارد و از حيث علم و شهود رحمتش را به آنها مىرساند و حاشا كه فيض و امداد او از چيزى كه آفريده قطع گردد ! و اين امرى است كه تصورش نادرست است . از نظر علمى ، مخلوق قادر نيست به راههاى خالق در حفظ اشياء ، و حفظ و عنايت به آنها ، و تكفّل آنها در غيب و شهادت در مسير مقدّر شده براى حركت آنها ، احاطه يابد . بهتر است كه بگوييم همهء اين راهها در اين آيه جمع شده است : وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ « 3 » ، رحمت او به يك شىء ، آفرينش آن و هدايت آن به جهت مقدّر شده مىباشد : رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى « 4 » . و حفظ و رحمت وى به مخلوقاتش تدبير روزى آنها و اعطاى آنچه كه از مسائل زندگى استحقاق دارند ، مىباشد ؛ چنان كه مىفرمايد : وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها « 5 » ، و رحمت او آن است كه با آفرينش غايتى را نيز براى آنها قرار دهد و به سوى آن در حركت باشند و نهايتى كه به آن راه يابند و اين كه ، آفرينش آنها بيهوده و بازيچه نباشد . ذات او بسيار والاتر و فراتر از اين سخنان است . هدف از آفرينش آنها همان شناخت خالقشان است : وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ « 6 » ، و معرفت خالق دوستى و عبادت و گرايش به سوى او را اقتضا مىكند . بنابراين ، نهايت همان بازگشت به مبدأ و حساب

--> ( 1 ) - سبأ ( 34 ) آيهء 21 : و پروردگار تو بر هر چيزى نگاهبان است . ( 2 ) - شورى ( 42 ) آيهء 6 : خدا بر ايشان نگهبان است ، و تو بر آنان گمارده نيستى . ( 3 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 156 : و رحمتم همه چيز را فراگرفته است . ( 4 ) - طه ( 20 ) آيهء 50 : پروردگار ما كسى است كه هر چيزى را خلقتى كه درخور اوست داده ، سپس آن را هدايت فرموده است . ( 5 ) - هود ( 11 ) آيهء 6 : و هيچ جنبنده‌اى ، در زمين نيست مگر [ اين كه ] روزيش بر عهدهء خداست . ( 6 ) - ذاريات ( 51 ) آيهء 56 : و جنّ و انس را نيافريدم جز براى آن كه مرا بپرستند .