صالح عضيمة (مترجم: سيد حسين سيدى)
264
معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى)
چه اين كه مردم بدانند و يا ندانند ، راضى باشند و يا نباشند . غزّالى مىگويد : « مريد ساختن بندگان به واسطهء طاعت خداوند » را گويند . اصل آن بنا به اعتقاد غزّالى ، « در پى منزلت و مقام در قلب مردم بودن به واسطهء نشان دادن ويژگيهاى نيك » است . وى با فرق گذاشتن بين آن و مقام و منزلت مىگويد : « ريا به حكم عادت مخصوص ، كسب منزلت در دلها به واسطهء عبادت و اظهار نمودن آن است . » امّا جاه و مقام « در قلب به واسطهء اعمالى جز عبادات ، و با عبادات طلب مىشود . » اين سخن هر چند كه به اجمال درست است ، ولى خالى از دقّت است ؛ چون ريا تنها خاص عبادات نيست ، بلكه همه اعمالى را كه عبادتها در آن دخيلند ، شامل مىشود . همچنين جاهطلبى در طاعات و عبادتهاست ، چنانچه در غير آن هم مىباشد ؛ و چه بسيار عالمان و حاكمان و اميران كه در قدرت به رقابت مىپرداختند . نمونههاى آن بىشمار است . آن گاه ، غزّالى تلاش مىكند تا جلوههاى ريا را در پنج قسم تقسيم كند : « اينها مجموعهء آن چيزهايى است كه بنده براى مردم به نمايش مىگذارد : بدن ، لباس ، گفتار ، عمل و طرفداران ، و امور ظاهرى . » بعيد نيست كه غزّالى به سخن امام صادق ( ع ) در مصباح الشّريعة نظر داشته است كه فرمود : « بيشترين ريا ، در بحث ، خوردن ، كلام ، راه رفتن ، مجالست ، لباس ، خنده ، نماز ، حج ، جهاد و قراءت قرآن و ديگر عبادتهاى ظاهرى است . و هر كس باطنش براى خدا خالص شود و قلبش خاشع ، و خود را بعد از به كار بستن نهايت تلاش ، مقصّر بداند ، شكر آن را حاصل شده مىيابد و ممكن است اميد رهايى از ريا و نفاق باشد ، اگر در هر حال بر آن استوار بماند . » نزد دينداران ، ريا در بدن ، اظهار ضعف و بى حالى است تا به اين واسطه مردم را به تلاش زياد و غم ديندارى و غلبهء ترس آخرت دچار شك نمايد و بر شب زندهدارى و تلاش زياد و توجّه به علم و غيرت بر حفظ دين و رواج آن ميان مردم دلالت كند . همچنين به ژوليدگى مو ريا مىورزد تا بر استغراق در علم و عبادت دلالت كند . امّا اهل دنيا به اظهار چاقى و فربهى و سلامتى ، سلامتى ظاهرى و سالم بودن ، زيبايى چهره و تمييزى بدن و قدرت و تناسب اندام ريا مىكنند و مردم را دچار شك مىسازند ، كه ظاهر آنها با باطنشان هماهنگ است و دلالت دارد بر اين كه باطن با ظاهر در زيبايى و پاكيزگى سازگارى دارد .