كافى آن را با اسنادى نقل مىكند و مىگويد : « كسى كه بداند خداوند او را مىبيند و آنچه را كه مىگويد ، مىشنود ؛ و نيك و بدى كه انجام مىدهد ، مىداند ؛ اين كار وى را از اعمال زشت بازمىدارد ؛ اين همان مقام ترس از مقام پروردگار و بازداشتن نفس از هواست . » نيازى به بيان نيست كه بنده به چنين حالتى نمىرسد ، مگر هنگامى كه عبادت را براى خداوند خالص گرداند ؛ و از غير او بيزارى جويد ؛ و به مقام خوف نايل آيد ؛ و نعمت اين مقام رفيع را درك كند . آثار اين تفسير درست بر علّامه طباطبايى هم ظاهر گشت ، كه در خلال تفسير اين آيه به خوبى به بيان معناى خوف پرداخته است : « تأثّر خاصّى است براى كسانى كه جز احساس خردى و حقارت در برابر ساحت عظمت و كبريا و عزّت و جبروت ندارند ؛ و همچنين ظهور اثر ذلّت و پستى و حقارت مىباشد . عبادت خداوند از سر ترس ، همان خضوع در برابر اوست ؛ چون او خداوند صاحب جلال و اكرام است ؛ نه به خاطر ترس از عذاب او يا طمع پاداش ، بلكه اخلاص عمل براى ذات كريم وى . اين معناى ترسى است كه فرشتگان به آن توصيف شده‌اند ؛ و حال آن‌كه آنها از عذاب مخالفت و تبعات نافرمانى در امانند . خداوند هم فرمود : يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ « 1 » . از آنچه كه گذشت روشن مىشود ، آنهايى كه به « وَ لِمَنْ خافَ » اشاره شده‌اند ، اهل اخلاص و خاضع نسبت به جلال او و پرستشگر اويند ؛ چون ترسى از عذاب و طمعى از پاداش خداوند ، عزّ اسمه ، نيست . » قشيرى در رساله مىگويد : « ترس معنايى مربوط به آينده ، چون ترس از امر ناپسندى است كه رخ خواهد داد و يا امر پسنديده‌اى كه از دست خواهد رفت ، اين امر تنها در آينده حاصل خواهد شد . » از ابو القاسم حكيم نقل شده است كه مىگفت : « ترس بر دو گونه است : رهبت و خشيت . صاحب رهبت هنگام ترس به فرار روى مىآورد و صاحب خشيت به پروردگار . » بين خوف و خشيت تفاوتى است كه بر كسى پنهان نيست ، امّا تعيين تفاوت آن به خاطر ظريف بودن آن مشكل است . ابو هلال عسكرى در كتاب الفروق اللغويه به اين تفاوت اشاره كرده و به اين دقّت و ظرافت پى برده است . مىگويد : « ترس مربوط به امر ناپسند و

--> ( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 50 : از پروردگارشان كه حاكم بر آنهاست مىترسند .