در قرآن آمده است : وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ « 1 » . و برخى از عارفان گفته‌اند : « براى احدى در توكّل مقام حاصل نمىشود ، مگر اين كه براى او مدح و ذمّ مردم مساوى باشد و بىارزش ؛ و حتّى هنگامى كه آزار مىبيند ، بر آن صبر كند . . . در اخبار موسى ( ع ) آمده است كه هرگاه آنچه را كه مىخواهى موجود نيست ، آن را بخواه كه موجود است ؛ و هرگاه سرباز زدى ، جز آنچه را كه مىخواهى ، خود را به رنج افكنده‌اى ؛ و تنها آنچه كه اراده شده است به وجود خواهد آمد . » بنا به اعتقاد ابو طالب مكّى ، آنها كه از درجهء خواص گذشتند ، معناى خاصّ خود را در توكّل دارند ، كه اظهار و تعريف آن جايز نيست ، بلكه شايسته است كه به خاطر ترس از پريشانى عاقل و حفظ از جاهل كه حماقت و جهلش افزون نگردد ، پنهان بماند . او مىگويد : « ذكر توكّل خاص الخاص را از دوستان مقرّب خويش پنهان كرديم ، چون عقل عاقل آن را برنمىتابد و در كتاب هم ظرفيت آن نيست ، چون ممكن است منكر جاهل در آن نظر افكند . » قشيرى در رسالهء قشيريه از ابو عبد اللّه قرشى نقل مىكند كه : از وى دربارهء توكّل سؤال شد . او گفت : « وابستگى به خداوند در هر حال . » و از سهل بن عبد اللّه نقل كرده است كه مىگفت : « توكّل حال پيامبر ( ص ) است و كسب سنّت او ، و هركس بر حال او باشد سنّت او را رها نخواهد كرد . » گفته شده است : « توكّل آن است كه كم و زياد نزد او مساوى باشد . » ابو سعيد خرّاز مىگويد : « توكّل ، حركت بدون سكون و سكون بدون حركت است » ؛ يعنى عمل و تلاش در اسباب زندگى و اطمينان در درون به حكمت خداوند در تدبير و چاره‌انديشى . بنابراين ، سخن سهل بن عبد اللّه چنين تأويل مىشود : « هركس به حركت و فعاليّت طعنه زند ، در حقيقت به سنّت طعنه زده است ؛ و هركس به توكّل طعنه زند ، بر ايمان طعنه زده است . » گفته شده است : « توكّل ، اعتماد كردن به آنچه نزد خداوند است ، و نااميدى از آنچه كه نزد مردم است . » از حارث محاسبى دربارهء توكّل سؤال شد ، كه آيا طمع آن را دربر مىگيرد ؟ گفت : « از طريق طبيعت ( آدميان ) خطراتى متوجّه آن مىشود ، ولى به او ضررى نمىرساند ؛ و

--> ( 1 ) - ابراهيم ( 14 ) آيهء 12 : و البتّه ما بر آزارى كه به ما رسانديد شكيبايى خواهيم كرد ؛ و توكّل‌كنندگان بايد تنها بر خدا توكّل كنند .