دوم ، قلب يا ذات انسان است و اخراج آن ؛ يعنى تصفيهء آن از حجابها و ظلمتهاى مسلّط بر آن تا بتواند أنوار الهام را پذيرا باشد و به واسطهء آن ظلمت اشياء و آنچه در باطن بشر است ، بزدايد ؛ پس معرفت غيب تنها بعد از پاكسازى قلب و تصفيهء دل است و قلب ممكن نيست كه از معرفت امور و آگاهى از آنچه كه در آينده رخ خواهد داد ، پيشى بگيرد ، جز اين كه صاف گردد و بر لوح قلب هر آنچه كه در برابر اوست ، منعكس گردد . در قرآن آمده است : كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ « 1 » كه تعليل و تبيين است به اين كه گناهكاران نابخردانه در ظلمت گناهان و لغزشها گام مىنهند ؛ و هر گاه يكى از آنها مرتكب گناه گردد ، اثرى تاريك بر صفحهء قلبش نقش مىبندد ، تا جايى كه تاريكى آن را مىپوشاند و چيزى را از دور يا نزديك نمىبيند ؛ و عذاب او در دنيا و آخرت همين تاريكى است كه اعمال او بر وى چيره ساخته ، دستانش كسب كرده‌اند . ابن عباد نفزى در شرح الحكم العطائيّة از يكى از صوفيان ، اين سخن پاك و لطيف را روايت مىكند : « هر گاه نفس عزم بر ترك گناهان كند ، در ملكوت سير مىكند و به آن بنده تازه‌هاى حكمت مىرسد بى آن كه دانشمندى با دانش بدان برسد . » در قوّت القلوب ابو طالب مكّى آمده است : « ابو درداء مىگفت : مؤمن از وراى پرده‌اى نازك به غيب مىنگرد ، به خدا سوگند كه اين از جانب حق است كه خداوند در قلب او مىافكند و بر زبانشان جارى مىسازد . » عدّه‌اى از دانشمندان گفته‌اند : « گمان مؤمن همچون جادوست ؛ يعنى به خاطر نافذ بودن و صحّت وقوع آن ، جادوست . » برخى هم گفته‌اند : « دست خداوند بر دهان حكيمان است ؛ و سخنى نمىگويند ؛ مگر اين كه خداوند براى آنها حق را آماده سازد . » خداوند هم فرموده است : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً « 2 » . گفته شده است : « نورى كه به واسطهء آن ميان شبهه‌ها تفاوت مىافكنيد ؛ و يقينى كه به واسطهء آن ميان مشكلات فرق مىافكند . » اين از برترين انواع فراست است كه خداوند به بندگان

--> ( 1 ) - مطفّفين ( 83 ) آيهء 14 : نه چنين است ، بلكه آنچه مرتكب مىشدند زنگار بر دلهايشان بسته است . ( 2 ) - انفال ( 8 ) آيهء 29 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! اگر از خدا پروا داريد ، براى شما نيروى تشخيص [ حق از باطل ] قرار مىدهد .