حكمت ديگرى بخشيده شود - مطيع باشد . پس تسبيح آسمانها و زمين به اختيار است و تسبيح آنچه در ميان آنهاست برخى به اجبار و برخى به اختيار : وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ « 1 » . علّامه طباطبايى موافق رأى عبد القادر و راغب است . در مواضع بسيارى - از جمله در تفسير سورهء حديد - مىگويد : « مراد از تسبيح اشيا ، همان معناى تسبيح حقيقى است نه مجازى ، كه دلالت بر وجود هر موجودى در آسمانها و زمين است ، به اين كه به وجودآورندهء منزّهى از هر نقص و متّصف به تمامى كمال وجود دارد ؛ بدون عام بودن مجاز ، دلالت هر موجود بر تنزيه خداوند است يا به زبان قال ، مانند عاقلان ؛ و يا به زبان حال ، مانند موجودات غير عاقل . بنا به آيهء وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ « 2 » ؛ همان گونه كه خداوند بيان نمود ، مردم تسبيح آنها را درنمىيابند ؛ و اگر مراد از تسبيح آنها دلالت وجودشان بر وجود او ( خداوند ) مىبود ، كه اقامهء دليل بر مردم به وجود آن اشياست ؛ و يا اگر مراد از تسبيح و ستايش آنها به زبان حال مىبود - چيزى كه مردم مىفهمند - تبيين مطلب در پايان معنايى نداشته است . پس ، تسبيح آنچه در آسمانها و زمين است ، تسبيح و نطق به تنزيه به معناى حقيقى كلمه است ، هر چند كه ما آن را نفهميم . خداوند هم فرموده است : قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ « 3 » . در تفسير سورهء اسراء با تفصيلى زيبا به معانى تسبيح مىپردازد . از جمله اين كه : اين موجودات مشهود در آسمانها و زمين كه صريحا از يگانگى پروردگارشان در ربوبيّت وى پرده برمىدارند و او را از هر نقص و عيب منزّه مىدارند ، به تسبيح خداوند مىپردازند كه در نفسشان چيزى جز نياز محض در ذات ، صفات و احوال ندارند و نياز ، قوىترين عامل كشف آن امورى است كه نيازمند از آن جدا نمىگردد . پس ، همهء موجودات نيازشان در وجود و نقص خود را در ذات از به وجود آورندهء بى نياز در وجود كامل در ذات ، و ارتباط با ديگر موجوداتى كه در تكميل وجود خود و رفع نقايص ذاتىشان را چنين پرده برمىدارند كه : به وجود آورندهء او ، همان پروردگار اوست كه در هر چيزى تصرّف مىكند و تدبيركنندهء امر

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 44 : ولى شما تسبيح آنها را درنمىيابيد . ( 2 ) - همان : و هيچ چيز نيست مگر اين كه در حال ستايش ، تسبيح او مىگويد ؛ ولى شما تسبيح آنها را درنمىيابيد . ( 3 ) - فصلّت ( 41 ) آيهء 21 : مىگويند : همان خدايى كه هر چيزى را به زبان درآورده ، ما را گويا گردانيده است .