صالح عضيمة (مترجم: سيد حسين سيدى)
115
معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى)
ممكن است بر اين اعتقاد باشيم كه جرجانى در جدايى نهادن ميان بخل و شحّ ، تحت تأثير سخن امام صادق ( ع ) بوده ، هر چند كه آن را نقل نكرده است . در مقايسهء ميان دو سخن ، بهترين دليل بر درستى سخنان او وجود دارد . سخن امام صادق ( ع ) ، آنگونه كه در معانى الاخبار صدوق آمده ، چنين است : « فضيل بن عياض از امام صادق ( ع ) روايت مىكند كه ايشان فرمودند : آيا مىدانى شحيح ( آزمند ) كيست ؟ گفتم : همان بخيل است . فرمود : شحيح از بخيل بدتر است ! چون بخيل به آنچه كه خود دارد بخل مىورزد ؛ و شحيح نسبت به آنچه كه در دست مردم و در دست خودش مىباشد بخيل است ؛ به طورى كه هر كه چيزى در دست مردم مىبيند به حلال و حرام آرزوى داشتن آن را دارد ، و به چيزى كه خداوند روزى او كرده است ، سير و قانع نمىشود . » در همين كتاب ، صدوق همچنين از قول امام صادق ( ع ) تعريف ديگرى از بخيل ارائه مىدهد كه : « كسى كه مالى را از راه غير حلال به دست آورد و در راه باطل خرج كند . » بنابراين ، تعريف بخل معنايى غير از معناى خوددارى و در تنگنا زيستن دارد ؛ يعنى به منشأ كسب و روزى و شيوهء تصرّف آن نظر دارد . به عبارت ديگر ، همان شناخت شيوهاى است كه سرمايه و كسب آدمى از آن طريق حاصل مىشود آيا حلال است يا حرام ؟ همچنين شناخت شيوهء انفاق آنچه كه به دست آورده است آيا مشروع است يا غير مشروع ؟ كه اگر كسب و انفاق حلال بودند ، بخل ناميده نمىشود و صاحب آن هم بخيل نيست ؛ و اگر كسب و انفاق حرام بودند ، بخل است . اين معنا كاملا درست است ، چون امام صادق ( ع ) وقتى وجه حلال مال را در نظر گرفته است ، احساس عميق و فراگيرى داشته ؛ و آن اين كه ، انسان براى آن رنج و عذاب مىكشد و سپس راضى نمىشود به خاطر سختىاش ريختوپاش و اسراف كند . احساس ايشان دقيق بوده است ، وقتى وجه حرام را براى كسب و جمع مال آسان جلوه داده است ، چون انسان به خاطر آن رنج نمىكشد و عرق نمىريزد . لذا انفاق در راه حرام بر او آسان ، و اسراف آن در امورى كه مايه جلب رضايت خداوند نيست و خير و منفعتى را دربر ندارد ، زياد است و جز رنج و مشقّت چيزى نصيب دست نمىشود ؛ چون دست بدون رنج و زحمت در آن دخل و تصرّف مىكند .