التعريفات است كه تنها به عبارت « حيوان ناطق » بسنده كرده است . منظور وى از انسان ، جنس و افراد مردم به وجه عموم ، به خاطر شباهت آنها در شكل و صورت مىباشد . به نظر او ، عدّه‌اى از انسانها فقط حامل اين صورتند و از معنا بىبهره‌اند . گروهى هم حامل صورتند و در آنها بخشى اندك يا زياد وجود دارد ؛ و بر كسى كه بهرهء بيشترى از معنا دارد ، انسان كامل ناميده مىشود و حق خلافت در زمين تنها به او بازمىگردد ، و او را به اين تعريف فراگير اختصاص داده است : « انسان كامل ، جامع جميع عوالم الهى و هستى كلى و جزئى است ؛ كتابى است جامع كتابهاى الهى و هستى ، و از حيث روح و عقلش ، كتاب عقلانى به نام « امّ الكتاب » است و از حيث قلبش ، كتاب لوح محفوظ و از حيث نقش ، كتاب محو و اثبات . او صحيفهء ارجمند و و الا و پاكى است كه تنها پاكان و رستگان از حجابهاى ظلمانى به آن دسترسى دارند و از اسرار آن سر درمىآورند . پس نسبت عقل اوّل به عالم بزرگ و حقايق آن ، نسبت روح انسانى به بدن و قواى آن است و نفس كلّى همان قلب عالم بزرگ است ، چنان كه نفس ناطقه همان قلب انسان است . لذا انسان « جهان بزرگ » ناميده شده است . » شكى نيست كه جرجانى به زبان ابن عربى و انديشه‌هاى او در تعريف انسان سخن مىگويد . چون انسان نزد ابن عربى تنها اين صورت محسوس و اين جسم خاكى نيست ، بلكه داراى معناى بعيد و دلالت عميق است كه هر چند در اين باب سخن گفته شود از معناى بعيد و دلالت عميق آن از سخن خداوند در قرآن خارج نمىشود كه فرمود : وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا « 1 » . و اين‌جا نمىتوان سخن ابن عربى در تعريف انسان و ماهيّت و معناى او را مبسوط بيان كرد ، چون ناچار به چاپ همهء كتاب او خواهيم بود و صفحه‌اى نيست كه دربارهء انسان و صفات او سخن نگفته باشد . تنها به دو متن از كتاب الفتوحات بسنده مىكنيم . نخست اين سخن او : « نام انسان گاهى بر مشبّه به در صورت اطلاق مىشود . چنان كه دربارهء « زيد » مىگوييم : إنّه إنسان . و دربارهء « عمرو » مىگوييم : إنّه انسان . و اگر در زيد حقايق الهى ظاهر گردد و در

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 70 : و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم و آنان را در خشكى و دريا [ بر مركبها ] برنشانديم و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از آفريده‌هاى خود برترى آشكار داديم .