ابوعبيده معمر بن مثنى ( 110 - 209 يا 211 يا 213 ) ابوعبيده از ديگر چهره‌هاى برجسته‌اى است كه تك نگاريهاى فراوان او ، تغذيه كنندهء آثار بزرگى است كه از قرن سوم به بعد تأليف شده است . جاحظ از وى ستايش كرده است . « 1 » وى فردى شعوبى مسلك بوده و به اين دليل ، يا از آن روى كه تمايلى به خوارج داشته ، مورد اعتناى مردم نبوده است . گفته شده كه در تشييع جنازهء وى احدى شركت نكرد ! « 2 » بيشتر آثار او ، در موضوعات ادبى است . آثارى دربارهء لغات قرآن ، جمع آورى اخبار و اطلاعات دربارهء حيوانات مختلف ( شبيه آنچه جاحظ و بعدها دميرى در الحيوان و حياة الحيوان انجام دادند ) و نيز آثار تاريخى ، به ويژه فتوحات است . برخى از عناوين كتابهاى تاريخى او عبارتند از : مقاتل الاشراف ، كتاب الجمل و صفين ، كتاب الغارات ، كتاب مقتل عثمان ، كتاب قضاة البصرة ، كتاب فتوح ارمينة ، كتاب فتوح الاهواز ، كتاب اخبار الحجاج ، كتاب قصة الكعبة . « 3 » آثار وى در فتوحات مورد استفادهء بلاذرى در فتوح البلدان و نيز خليفة بن خياط كه همشهرى وى بوده ، قرار گرفته است . آنها به‌طور مستقيم از كتابهاى وى نقل كرده‌اند ، زيرا در نقل از او هيچ سندى نمىآورند . « 4 » از كتابى كه ابوعبيده دربارهء چاههاى مكه نوشته بوده ، تعداد يازده نص در اخبار مكهء فاكهى حفظ شده است . « 5 » كتابهايى كه وى در مثالب قبائل عربى نوشته و نيز اثرى كه به عنوان فضائل الفرس نگاشته ، سبب متهم شدن وى به شعوبىگرى شده است . ابوالحسن مداينى ( 135 - 228 ) « 6 » على بن محمد بن عبد الله بن ابى سيف مداينى ( از موالى سمرة بن جندب ) در بصره به دنيا آمد . پس از آن به مدائن رفت و در بغداد در سن 93 سالگى در خانهء دوستش اسحاق موصلى درگذشت . وى از معدود مورخانى است كه مورداعتماد اهل سنت واقع شده و اين امر شك خاصى را نسبت به او برانگيخته است . يحيى بن مَعين و خطيب بغدادى وى را موثق دانسته‌اند . « 7 » يحيى بن معين به احمد بن زهير توصيه مىكرد كه كتابهاى مدائنى را

--> ( 1 ) . البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 347 ( 2 ) . الفهرست ، ابن نديم ، ص 59 ( 3 ) . الفهرست ، ص 59 ( 4 ) . اسهامات مورخى البصرة ، صص 136 - 142 ( 5 ) . اخبار مكه ، فاكهى ، مقدمه ، 34 ( 6 ) . تاريخ درگذشت او را متفاوت نوشته‌اند : 215 ، 225 ، 231 ، 234 ، 235 ( 7 ) . تاريخ بغداد ، ج 12 ، ص 55 ؛ لسان الميزان ، ج 4 ، ص 253 ؛ الانساب ، ج 4 ، ص 232