مسلمان شدند . « 1 » از اين ديدگاه ، همين آميختگى در شرايطى كه اسلام به صورت يك قدرت برتر درآمده بود ، در اسلام آوردن مشركان مؤثر بوده است . براء بن عازب نيز مىگفت : شما فتح مكه را فتح مىدانيد ، اما ما بيعت رضوان را فتح مىدانيم . « 2 » اين نكته نيز كه هر قبيله‌اى خواست مىتوانست با رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم همپيمان شود ، در عمل براى حل يك مشكل خارجى و در ضمن امتيازى براى مسلمانان بود ، زيرا به هر روى قبايلى بودند كه از ترس قريش به آن حضرت نزديك نمىشدند و اكنون آزاد بودند تا هميپمان حضرت شوند . با وجود اين اصل ، قريش حق نداشت تا با آنان وارد جنگ شود و يا حتى به دشمنان آن قبيله كمك كند . بدنبال اين اصل ، قبيلهء خزاعه اعلام كرد كه همپيمان محمد صلى الله عليه و آله و سلم است . قبيلهء بنوبكر نيز همپيمانى خود را با قريش اعلام كرد ! نگرانى عمده در اين صلحنامه مربوط به بازگرداندن مسلمانانى بود كه به زحمت از دست خانوادهء مشرك خويش به مدينه مىگريختند . اين مسأله از نظر عاطفى براى مسلمانان امرى بس مهم بود ، اما رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در همان ماجراى ابوجندل فرزند سهيل بن عمرو ، فرمود كه او اهل غدر نيست و وفادار به اين اصل باقى مىماند . اين مطلب سالها پيش از آن در سورهء انفال مطرح شده بود ، آنجا كه خداوند دربارهء مسلمانانِ در بند مكه فرمود : « وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ ، فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ . . . ولى اگر شما را به يارى طلبيدند ، بايد به ياريشان برخيزيد مگر آنكه ، بر ضد آن گروهى باشد كه ميان شما و ايشان پيمانى بسته شده باشد . و خدا به كارهايى كه مىكنيد بيناست . » « 3 » پس از معاهدهء حديبيه ، بازگرداندن مردان مشكل خاص فقهى نداشت ، اما دربارهء زنان مسأله متفاوت بود . در متن معاهده به زنان اشاره‌اى نشده بود ، اما از آنجا كه بلافاصله آياتى نازل شده و ميان مرد و زن كه يكى از آن دو كافر باشند حكم به طلاق قطعى داد ، براى زنان مسلمان باقى مانده در مكه مشكلاتى بوجود آمد . بنابر اين ، خداوند به صراحت از رسول خود خواست كه از زنان مهاجر مسلمان نبايد به سوى كفّار بازگردانده شوند : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، چون زنان مؤمنى كه مهاجرت كرده‌اند به نزد شما آيند ، بيازماييدشان . خدا به ايمانشان داناتر است . پس اگر دانستيد كه ايمان آورده‌اند ، نزد كافران بازشان مگردانيد ، زيرا اينان بر مردان كافر حلال نيستند و مردان كافر بر آنها حلال نيستند . و هرچه آن كافران براى اين گونه زنان هزينه كرده‌اند بپردازيد . و اگر آنها را نكاح كنيد و

--> ( 1 ) . المغازى ، ج 2 ، ص 624 ( 2 ) . مجمع البيان ، ج 9 ، ص 110 ( 3 ) . انفال ، 72