جنگ احزاب آخرين تلاش مشركان براى ايجاد يك جبههء قوى و همگانى بر ضد اسلام بود . پس از آن قريش رو به تحليل رفته و حملات مكرر رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به قبايل اطراف ، بويژه آنان كه هوس مخالفت و تصميم به غارت مدينه را داشتند ، همه را بر سر جايشان نشاند . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم پس از رفتن مشركان فرمودند : « الان نغزوهم و لا يغزونا » ، « از اين پس ما به جنگ آنان خواهيم رفت و آنان به جنگ ما نخواهند آمد . » « 1 » جنگ احزاب در قرآن خداوند ضمن سورهء احزاب به برخى از رخدادهاى جنگ ونيز روحيات مسلمانان و مشركان پرداخته است ؛ در آيهء نهم دربارهء امدادهاى غيبى در اين جنگ آمده : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، از نعمتى كه خدا به شما داده است ياد كنيد ، بدان هنگام كه لشكرها بر سر شما تاخت آوردند و ما باد را و لشكرهايى را كه نمىديدند بر سرشان فرستاديم ، و خدا به آنچه مىكرديد بينا بود . » در آيهء بعد از هجوم همه جانبهء دشمن كه از سوى يهود و مشركان بود چنين ياد كرده : « إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا ، آنگاه كه از سمت بالا و از سمت پايين بر شما تاختند ، چشمها خيره شد و دلها به گلوگاه رسيده بود و به خدا گمانهاى گوناگون مىبرديد . » در اين آيه از وحشت عجيبى كه شمار كثيرى از مردم گرفتارش بودند يادشده و در آيات بعد به آزمايش الهى و شناخته شدن منافقان اشارت شده : « هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً ، در آنجا مؤمنان در معرض امتحان در آمدند و سخت متزلزل شدند . » در برابر چنين تهديدى ، مردم دو گروه شدند دسته‌اى منافق و گروهى مؤمن ؛ خداوند ديدگاه اين دو گروه را دربارهء آن شرايط مستقل بيان مىكند ، اول منافقان : « زيرا منافقان و آنهايى كه در دلهايشان بيمارى است ، مىگفتند : ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً خدا و پيامبرش جز فريب ، به ما وعده‌اى نداده‌اند . و گروهى از آنها گفتند : اى مردم يثرب ، اينجا جاى ماندنتان نيست ، بازگرديد . و گروهى از آنها از پيامبر رخصت طلبيدند ، و مىگفتند : خانه‌هاى ما را حفاظى نيست . خانه هايشان بىحفاظ نبود ، مىخواستند بگريزند . و اگر از اطراف ، خانه هايشان را محاصره كنند و از آنها بخواهند كه مرتد شوند ، مرتد خواهند شد و جز اندكى درنگ روانخواهند داشت . اينان پيش از اين با خدا پيمان بسته بودند كه در

--> ( 1 ) . المعرفة والتاريخ ، ج 2 ، ص 622 ؛ حلية الاولياء ، ج 4 ، ص 345 ؛ عيون الاثر ، ج 2 ، ص 99 ؛ دلائل النبوه ، بيهقى ، ج 3 ، صص 458 - 457 ؛ در پاورقى همو از : كتاب بخارى ، ج 5 ، ص 48