مسلمانان در 25 ربيع الاول از مدينه خارج شده و 20 ربيع الثانى به مدينه بازگشتند . در اين اقدام مسلمانان با كسى برخورد نكرده و جمع مزبور پيش از رسيدن مسلمانان گريخته بودند ؛ به هر روى اين قبيل اقدامات آمادگى مسلمانان را براى رويارويى با هر حركتى تضمين كرده و قبايل اطراف را از انديشه حمله و حتى صحبت از آن باز مىداشت ، زيرا كافى بود خبر سخنان توطئه آميز آنان به مدينه برسد ، در آن صورت سپاهى از مسلمانان به آن سوى عازم مىشد . شايد به همين دليل بود كه در طى اين غزوات و از جمله در همين غزوه ، معاهده يا معاهداتى با قبايل اطراف بسته مىشد . « 1 » برخورد با اهل كتاب سورهء آل عمران بعد از احد و پيش از غزوهء خندق نازل شده است « 2 » شمارى از آيات اين سوره ، به جنگ احد پرداخته كه پيش از اين آنها را آورديم . آياتى ديگرى از اين سوره دربارهء اهل كتاب - بخشى دربارهء يهوديان و بخشى مسيحيان - است . از آنجا كه آيات مربوط به آنها در سراسر سورهء مزبور پراكنده است به ترتيب آنچه در قرآن آمده به آنها مىپردازيم . حداقل در مواردى ، اصطلاح « اهل كتاب » در برابر اصطلاح « امى » و « اميين » قرار دارد . گروهى از ساكنان عرب و غير عرب حجاز ، اهل كتاب و گروهى ديگر امى يعنى فاقد كتاب بودند . هر دو اصطلاح از پيش از اسلام وجود داشته و قرآن نيز از آنها استفاده كرده است . در آيهء 20 آل عمران آمده : « اگر با توبه محاجّه برخيزند ، بگوى : من و پيروانم در دين خويش به خدا اخلاص ورزيديم ؛ به اهل كتاب و امّىها بگو : آيا شما هم به خدا اخلاص ورزيده‌ايد ؟ » گفته‌اند كه اين در برخورد با وفد نجران بوده است . « 3 » ساكنان اين شهر كه در جنوب جزيرة العرب واقع در 910 كيلومترى مكه واقع شده مسيحى بوده‌اند . البته خطاب آيه به اهل كتاب است . در ادامه ، آيهء 24 اشاره به يهوديان دارد : « آيا آنان را ، نديدى كه از كتاب بهره‌اى يافته بودند ، چون دعوت شدند تا كتاب خدا دربارهء آن‌ها حكم كند ، گروهى از ايشان بازگشتند و اعراض كردند ؟ » دليل آن نيز اين بوده است كه آنان معتقد بودند جز چند روزى آتش دوزخ به ما نرسد . يهوديان خود را قوم

--> ( 1 ) . نك : طبقات الكبرى ج 4 ، صص 63 - 62 ؛ اين پيمان با عُيَيْنة بن حصن منعقد شد كه بعدها در خندق با احزاب همراهى كرد . نك : عيون الاثر ، ج 2 ، ص 86 ( 2 ) . سورهء آل عمران پس از سورهء انفال و پيش از سورهء احزاب نازل شده است نك : التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 ، صص 138 - 137 ( 3 ) . مجمع البيان ، ج 2 ، ص 422