يُهاجِرُوا « 1 » » آنان كه ايمان آوردند ، اما هجرت نكردند ، تا وقتى هجرت نكنند اولياء شما نمىتوانند باشند . و بار ديگر در همان سوره نساء مىفرمايد : « آنان كه ملائكه جانشان را بر گرفتند كسانى كه در حق خود ظلم كرده بودند . به آنان گفتند شما در كجا بوديد ؟ گفتند : ما مستضعفان در روى زمين بوديم . به آنان گفتند : « أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها ، آيا زمين خدا فراخ نبود تا در آن هجرت كنيد » . و در ادامه مىفرمايد كه محل آنان جهنم خواهد بود ، مگر مستضعفانى كه مردان و زنان و فرزندان آنها راه چاره‌اى در اختيار نداشته‌اند . « 2 » بدين ترتيب روشن مىشود كه دست كم در سه مورد لزوم هجرت به مدينه مطرح شده و غير مهاجران متّهم به كفر شده‌اند . تنها استثنا دربارهء كسانى است كه به دلايلى از جمله مخالفت كفار و به دليل ممانعت آنان توانايى هجرت نداشته‌اند . افزون بر آياتى كه گذشت ، در قرآن در هر چند موردى كه سخن از « ايمان ، هجرت و جهاد » « 3 » به ميان آمده اهميت هجرت به « مدينه » هم ياد شده است . در مورد آيات 97 و 98 سورهء نساء كه در بالا بدان اشاره شد ، گفته شده : دربارهء كسانى است كه ادعاى اسلام داشتند ، اما كافران به اجبار آنان را در جنگ بدر حاضر ساختند . همچنين گفته شده كه عباس عموى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ، عقيل و كسانى ديگر كه به اسارت در آمدند ، مكلّف به پرداخت فديه شدند و وقتى يكى از آنان گفته كه نماز مىخوانده رسول خدا آيهء « أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً » را براى وى تلاوت كردند . در ادامه خبر آمده كه وقتى اين آيت نازل شد ، حكم چنين بود كه « كسى كه مسلمان شود اما هجرت نكند ، كافر است مگر آنكه هجرت كند « 4 » » . وجوب هجرت در تمام سالهاى دورهء مدينه تا زمان فتح مكه - سال هشتم - مطرح بوده است . اين حكمى است كه بر اساس آيات مذكور به خوبى قابل فهم است . ابن عربى مفسر مىنويسد : حكم به هجرت امرى واجب در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بوده است . « 5 » در خبر ديگرى آمده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به كسانى كه به عنوان فرمانده به جنگ مىرفتند چند سفارش مىكردند . نخست آن كه در نخستين برخورد با مشركان ، آنان را به اسلام دعوت كنند . اگر اجابت كردند از جنگ با آنان خوددارى كنند . آنگاه آنان را به « تحوّل » از منازلشان به « دارالمهاجرين » دعوت كند . اگر نپذيرفتند آنان را آگاه سازد كه حكم « اعراب مسلمين » را

--> ( 1 ) . انفال ، 72 ( 2 ) . نساء ، 98 - 97 ( 3 ) . به عنوان مثال نك : بقره ، 218 ؛ آل عمران ، 195 ؛ انفال ، 75 ، 74 ، 72 ؛ توبه ، 200 ؛ نحل ، 41 ، 110 ؛ حج ، 58 ( 4 ) . در المنثور ، ج 2 ، ص 206 ؛ و نك : التبيان ، ج 3 ، ص 303 ( 5 ) . احكام القرآن ، ج 2 ، ص 872