پاكيزگان را دوست دارد . در اين آيه از « نخستين مسجدى كه بر اساس تقوى بنياد گذاشته شده » و « در آن مردانى هستند كه دوستدار پاكى هستند » سخن به ميان آمده است . روايات زيادى مصداق آيه را مسجد قبا مىداند . در روايات چندى اشاره مسجد النّبى شده . « 1 » تعبير « اوّل » تقدم و تأخر را اثبات نمىكند . بلكه آيهء در مقام بيان منزلت مسجدى است كه از « روز نخست » بر پايه تقوى بنا شده باشد . « 2 » اما از نظر مصداق بنا به قرائنى مىتوان گفت كه مقصود مسجد قبا است . طبرسى مىنويسد : در برابر بنى عمرو بن عوف كه مسجد قبا را داشتند و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به دعوت آنان در آن نماز گزارد ، بنى غَنْم بن عوف ( در همان محدودهء قبا ) مسجدى از روى حسادت ساختند و از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم خواستند در آن نماز بگزارد . اين همان مسجد ضرار است . « 3 » بنا بر اين قرينه ، مقايسه خداوند بايد مربوط به اين دو مسجد باشد . ( در آيهء 110 توبه دقيقاً مقايسه شده است ) . ياقوت در قرن هفتم نوشته است : هنوز بقاياى منهدم شدهء مسجد ضرار در منطقهء وجود دارد كه مردم به قصد ثواب ، به هدم آن مىپردازند . « 4 » خلوصى كه مهاجرين نخست بعد از آن مقدار تحمل مشقات ، رنج سفر و رها كردن خانه و كاشانه داشتند در آيه مذكور منعكس شده است . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فراوان به مسجد قبا مىرفتند و در آنجا نماز مىگزاردند . « 5 » اين بايد به احترام مردم قبا باشد كه خالصانه در خدمت اسلام بودند . محتملًا چنين تقاضايى را نيز از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم داشته‌اند . يكى از نكات ديگر تاريخى دربارهء زمان حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در قبا ، ورود امام على عليه السلام به قبا در همين فاصله است . گفته شده يكى از دلايل ماندن رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در قبا ، انتظار ورود امام على عليه السلام و آوردن فرزندان رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم همراه خود بوده است . آن حضرت ، پس از رفتن رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از مكه ، در ابطح ( محلى در مكه ) ايستاد و اعلام كرد : هركس امانتى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم داشته بيايد و آن را بگيرد . زمانى كه امانات مردم را باز

--> ( 1 ) . نك : الدرالمنثور ، ج 3 ، صص 278 - 277 ( 2 ) . در اين باره ديدگاه ديگرى نيز وجود دارد كه « اوّل يوم » را اولين روز ورود آن حضرت به مدينه مىداند . نك : الروض الانف ، ج 2 ، ص 246 ؛ ارشادالسارى ، ج 6 ، ص 234 ؛ وفاء الوفاء ، ج 1 ، ص 248 ؛ فتح البارى ، ج 7 ، صص 209 - 208 ؛ الصحيح ، ج 3 ، صص 40 - 38 ( 3 ) . تاريخ المدينه ، ج 1 ، صص 54 - 52 ؛ فتوح البلدان ، ص 18 ؛ مجمع البيان ، ج 5 ، ص 72 ( البته ساختن مسجد قبا در سال نهم بوده است . ) ( 4 ) . معجم الادباء ، ج 4 ، ص 302 ( 5 ) . عن ابن عمر : كان رسول الله يكثر الاختلاف الى قبا راكباً و ماشياً ؛ الدرالمنثور ، ج 3 ، ص 278 ؛ روايات زيادى در فضيلت نماز خواندن در مسجد قبا نقل شده ( نك : تاريخ المدينه ، ج 1 ، صص 44 - 40 ) و نيز روايت شده كه آن حضرت در صبح هفده رمضان به مسجد قبا مىآمدند ( تاريخ المدينه ، ج 1 ، ص 44 ) و نيز روايت شده كه آن حضرت دوشنبه‌ها به قبا مىآمدند ( همان ، ص 45 )