نداشتند و كمترين تأثيرى از آنان نپذيرفته بودند . همينطور از نصرانىها ، كه البته حضورى در شهر آنان نداشتند . گرچه قافله‌هاى تجارى آنها از نجران يا يمن به سمت شمال ، به منطقه آنان آمد شد داشت . « 1 » عدم تأثيرگذارى گستردهء يهود در عرب ، بيشتر به دليل بى توجهى يهود به نشر دعوتشان بود . آنان خود را قوم برگزيدهء خداوند دانسته و به دينِ يهود چهرهء نژادى داده بودند . به علاوه اين تلقّى براى اوس و خزرج بود كه دين بومى منطقه همان بت پرستى است و نبايد به دينى كه از خارج وارد شده وقعى نهاد . با اين حال يعقوبى آورده است كه جمعى از اوس و خزرج به دليل مجاورت با يهود خيبر ، قريظه و نضير ، يهودى شدند . « 2 » از آنجا كه قبايل عرب هر كدام به بتِ خاصّ خود عنايت داشتند - گرچه به ساير بتها نيز احترام مىنهادند - بت « منات » مورد علاقه و عبادت اوس و خزرج بود . اين بت در نزديكى درياى احمر در منطقهء قديد - جنوب غربى يثرب - قرار داشت و سخت مورد احترام ساكنان عرب يثرب بود . « 3 » گفته شده كه اوس و خزرج براى مراسم حج عازم مكه مىشدند اما براى تراشيدن سر نزدِ منات رفته و تنها با چنين اقدامى حج خويش را تمام شده و مقبول مىدانستند . « 4 » بعدها اشاره خواهيم كرد كه مواردى از نگرش « حنيفى » نيز در يثرب وجود داشته است . اين مىتوانسته بيشتر متأثر از حنفيان مكى باشد تا يهوديان موحد مدنى ؛ گرچه بايد پذيرفت كه در مجموع به دليل فرهنگى بودن يهوديان ، آنان تأثيرى در اوس و خزرج داشته‌اند . دست كم آن ، مسألهء آشنايى اوس و خزرج با ظهور پيامبرى جديد است كه خوداز دلايل پذيرش اسلام توسط ساكنان يثرب دانسته شده است . [ به بحثهاى بعدى توجه كنيد ] . از نظر اقتصادى محيط يثرب نسبت به مكه متفاوت بود ، گرچه در اينجا نيز تجارت وجود داشت اما نه همانند تجارت مكيان كه قافله‌هاى تجارى تابستانى و زمستانى داشته باشند . اقتصاد مدينه بر پايهء كشت و زرع و نخلستانهايى بوده كه در نواحى مختلف مدينه

--> ( 1 ) . طبعاً بطور محدود مىتوان كسانى را در قبايل عربى يافت كه نصرانى شده باشند در يثرب و برخى ازتوابع آن همچون وادى القرى سخن از تأثيرات محدود نصرانيت به ميان آمده ؛ نك : يثرب قبل الاسلام ، ص 110 ؛ شيخو على رغم وجود صراحت تاريخ بر اينكه اوس و خزرج بت پرست بوده‌اند با ارائه چند حدس دور از ذهن خواسته تا مرام اوس و خزرج را دين مسيحيت بداند . نك : النصرانية و آدابها بين عرب الجاهليه صص 114 - 115 ( 2 ) . يعقوبى ، ج 1 ، ص 257 ؛ اسامى جمله از طوايف يهودى قبايل عربى در پيمان عمومى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم با مسلمانان و يهوديان آمده است . ( 3 ) . دربارهء بتهاى اختصاصى قبايل و محل نصب آنها ، نك : اطلس تاريخ الاسلام ، ص 100 ، و نقشهء ش 37 ( 4 ) . نك : الاصنام ، ص 12 ، 14 ؛ المحبر ، صص 316 - 313